1.HERF Û VENGÎ

Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê “kirmanc”, “kird” , “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî”/“dimbilî”; lehçeya xo ra vanê “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”/“dimilî”/“dimlî”/“dimbilî”. 
Meylê kombîyayîşê ma nê çekuyan ra “kirmanc” û “kirmanckî” ser o yo. Nê kitabî de zî ma çekuya “kirmanc”î manaya “zaza” de, çekuya “kirmanckî” manaya “zazakî” de xebitnenê. 
 

1.1.ALFABE

Alfabeya kirmanckî de nê 31 herfî est ê: 
A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z 
a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z 

Wendişê herfanê alfabe wina yo: 
a, be, ce, çe, de, e, ê, fe, ge, he, i, î, je, ke, le, me, ne, o, pe, qe, re, se, şe, te, u, û, ve, we, xe, ye, ze. 

Tayê nuştoxî nuşteyanê xo de herfanê sey “Ü” û “Ğ” nusenê yan zî cayê herfa ع (eyn) ya erebkî de işaretê apostrofî (’) ronanê. Seba ke alfabeya ma de çin ê, ganî nê herfî û îşaretî nênusîyê. Mavajî, ganî cayê “ğerîb”î de “xerîb”, cayê “Hezretî ’Elî” de “Hezretî Elî” binusîyo. 
 

Nameyê Herfan

Kirmanckî de çekuya “herfe” bi xo makî ya. Nimûne: 
To na herfe key nuşte? (Bu harfi ne zaman yazdın?) 
  
Goreyê meylê kombîyayîşî, nameyê herfan nêrî yê. Nimûne: 
Noyo ke to nuşto T nîyo, Z yo. (Bu yazdığın T değil, Z’dir.) 
Nameyê Kurdîstanî bi “K”yê girdî dest pê keno. (Kürdistan adı büyük K ile başlar.) Kamî no A nuşto, kamî no Î nuşto? (Bu A’yı kim yazdı, bu Î’yi kim yazdı?) 

1.2.KILMNUŞTEYÎ (KISALTMALAR)
 

kilmnuşte	kirmanckî	tirkî
b	biewnî (nîyade)	bak
bs	bestox	bağlaç
c	cîld	cilt
çc	çimeyo corên	y.a.g.k. (yukarıda adı geçen kaynak)
ec	esero corên	y.a.g.e. (yukarıda adı geçen eser)
ed	edat	ilgeç, edat
env	esero ke nameyê xo vîyareno	a.g.e. (adı geçen eser)
ÎP	Îsayî ra pey	M. S. (Milattan Sonra)
ÎV	Îsayî ra ver	M. Ö. (Milattan Önce)
m	makî	dişil
mat	matematîk	matematik
n	nêrî	eril
nc	nuşteyo corên	y.a.g.y. (yukarıda adı geçen yazı)
nm	name	ad, isim
nnv	nuşteyo ke nameyê xo vîyareno	a.g.e. (adı geçen yazı)
nr	numre	numara
ny	nîyade (biewnî)	bak
pd	peyedat	artedat
pg	peygir	sonek
r	rîpel	sayfa
s	sifet	sıfat
ûêb	û ê bînî	vd. (ve diğerleri), vb. (ve başkaları),vs. (ve saire)
ûsn	û sey nînan	vb. (ve benzeri, ve bunun gibi)
vg	vergir	önek
vr	veredat	önedat
yh	yewhûmar	tekil
z	zemîr	adıl, zamir
zh	zafhûmar	çoğul
zr	zerfe	belirteç, zarf

  
Seke cor ra zî aseno, herfanê kilmkerdeyan dima nuqta nêronîyena. 
Mîyanê cumle de eke nameyo kilmkerde halê anteyî (oblîkî) de bibo, ey dima apostrof ronîyeno. 
Nimûneyî: 
  
Kurdê welatperwerî lejê YNK û PDK’î nêwazenê. Hukmatê Tirkîya şertê IMF’î qebul kerdî. 

1.3.VURÎYAYÎŞÊ (BEDILÎYAYÎŞÊ) VENGAN

Kirmanckî de, tayê vengî est ê ke fek ra fek vurîyenê. Ma cêr ra nê tewir vengan ra çend nimûmeyan û tercîhanê Kombîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî nusenê. 

1.3.1.-an

Tayê fekanê kirmanckî de, cayê “-an”î de “-ûn”, “-on”, “-û” yan zî “-o” vajîyeno. Kombîyayîşê ma de nînan ra “-an” tercîh bîyo. Çend nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-an	-on, -o; -ûn, -û
mangan	mongon, mongo; mûngûn, mûngû	inekler
dewan	dewon, dewo; dewûn, dewû	köyler
banan	bonon, bono; bûnûn, bûnû	1-evler 2-binalar
zanayan	zonayon, zonayo; zûnayûn, zûnayû	bilenler, bigililer

 

1.3.2.-am

Tayê fekan de, cayê “-am”î de “-om” yan zî “-ûm” vajîyeno. Kombîyayîşê ma de nînan ra formê “-am”î tercîh bîyo. Nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-am	-om, -ûm
kam	kom, kûm	kim
lamba	lomba, lûmba	lamba
name	nome, nûme	ad, isim
tam	tom, tûm	tam
temam	temom, temûm	tamam
zama	zoma, zûma	damat

 

1.3.3.Vengê “J”, “C”, “Z”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke tayê fekan de bi “J”, tayê fekan de zî bi “C” yan zî “Z” vajîyenê. Kombîyayîş de nînan ra formê “J”yinî tercîh bîyo. Yanî eke çekuyêk (yew çekuye) wayîrê nê hîrê forman bibo, nînan ra formê “J”yinî tercîh beno. Nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
J	C, Z
çije	çice, çizik, cizik, cize, ciz	meme
dej	dec, dez	ağrı, acı, üzüntü
dejayene	decayene, dezayene	ağrımak, acımak, üzülmek
dewij, -e	dewic, dewiz	köylü
dêrsimij, -e	dêrsimic, dêrsimiz	Dersimli
erjan, -e	ercan, arcon, erzan	ucuz
erjanîye	erconey, arconey, erzanîye	ucuzluk
eskije	eskici, eskize	kuru üzüm
espije	espici, aspize	bit
gijik	gicik, gizik	saç
kej, -e	kec, kez	sarışın
laj	lac, laz	oğul, oğlan
lajek	lacek, lazek	erkek çocuk, oğlan
lej	lec, lez	kavga
lej kerdene	lec kerdene, lez kerdene	kavga etmek
lojine	locini, lozine	baca
mij	mic, miz	sis
nimaj	nimac, nimaz, nemaz, nime	namaz
palîyij, -e	paliwic, paliyic, paliyiz	Palulu
pirojine	pircini, pirozine	kalbur
qij, -e	qic, -e; qiz, -e	küçük
roj	roc, roz	güneş
roje	roce, roze	gün
roje	roce, roze	oruç
şaristanij, -e	şaristonic, -i	kentli, şehirli
vaje	vace, vaci, vaze	söyle

  

1.3.4.Vengê “K” û “Ç”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke tayê fekan de bi “K”, tayê fekan de zî bi “Ç” vajîyenê. Hîna zaf gama ke vengê “K”yî dima vengê “Î” yan zî “Ê”yî yeno, no “K” beno “Ç”:

K + Î → Ç K + Ê → Ç

Kombîyayîşê ma nînan ra “K” tercîh kerdo. Çend nimûneyî: 
 

Kirmanckî K	Kirmanckî Ç	tirkî
kefî, kefîye	çêfî, çefî, çefye	kefiye, bir çeşit başörtüsü
keya, -ye, kêwa, -ye	çêwa, -ye	muhtar, önde gelen, yönetici
keyayîye	çêwayîye	muhtarlık, yöneticilik, liderlik
keyber, kêber, kêver	çêber, çêver, çêwer	evin önü, ev önündeki bahçe kapı
keye, kîye, kehe, kê, kî	çeye, çê, çîye, çe	ev
keyeker, -e	çêyker, -e; çêker, -e	evcimen, hamarat
keyf, kêf	çêf	keyif
keyveşaye, kêveşaye	çêvesaye	evi yanasıca
kêna, kena, keyna, keyne, keyni, kêyna	çêna, çêne, çena	kız
kêneke, kêneki, kênek, keyneke, keyneki, kîyneki	çêneke, çêneki, çeneke	kız
kêran	çêran	çatı direği, kiriş
kês	çês	iri saman, ot samanı
kîn	çîn	kin
kîp	çîp	sıkı
kîse, kîsik, kêsik	çêsik	kese, torba
qezekî	qezeçî	cepken

  
  
Tayê ziwanan û lehçeyanê bînan de zî nê çekuyan de “K” est o. Nimûneyî:

kirmanckî K	tayê lehçe û ziwanê bînî K
keya, -ye, kêwa, -ye	ketekxwetay (pehlevkî), keya   (kurmanckî),   keyxwa (kurdkîya mîyanêne)
keye, kîye, kehe, kê, kî	kete (ziwanê Avesta), ketek (pehlevkî)
keyf	keyf (erebkî)
kêna, kena, keyna, keyne, keyni, kêyna	keinya/keinî/kenya (ziwanê Avesta)
kêneke,     kêneki,     kênek,     keyneke, keyneki, kîyneki	keinika    (ziwanê    Avesta),    kenîg    (partkî),               kenîg (pehlevkî), kinaçê (hewramkî)
kêran	geranion (yunankî), gêran (armenîkî), kêran (kurmanckî)
kîse, kîsik, kêsik	kîsa (aramkî),   kîs   (erebkî),   kîs   (kurmanckî),   kîse (hewramkî); kîsek (pehlevkî), kîsik (kurmanckî)

 

1.3.5.Vengê “O” û “WE”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke eslê xo tirkî yo û bi “o-” dest pêkenê labelê “o-”yê verênê nê çekuyan tayê fekan de sey “we-”yî vajîyeno. Mavajî cayê “ortax”î de “wertax” vajîyeno. Kombîyayîş de nînan ra formê “o”yinî tercîh bîyo. Nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
o-	we-	← o-
ocax	wecax	← ocak
ocaxkor, -e	wecaxkor, -e	← çocuğu olmayan
oda	weda, wede	← oda
ordege	werdeki, werdege	← ördek
ortax, -e	wertax, -e	← ortak
orte	werte, werti	← orta
oyn	weyn, weyîn	← oyun (hile, numara)
oyniker, -e	weyniker, -e; weyînkar, -e	← oyuncu (hilekâr, numaracı)
olecax, olacax	welecax, welcax	kaza [←olacak]

  
 

1.4.HERFA PÊRAGIRÊDAYENE

Kirmanckî de nê di herfê pêragirêdayene (pêrabestene) est ê: y, w. Nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-y-	-w-
gayan (ga+y+an)	gawû (ga+w+û)	öküzler
koyan (ko+y+an)	kowû (ko+w+û)	dağlar

  
Nê nimûneyan de “ga” û “ko” yewhûmar (tekil) ê. Gama ke nê çekuyî peygirê zafhûmarîye (çoğul takısı) gênê, benê “ga + an” û “ko + an”. Labelê semedo ke di venginî (iki sesli) yanî “a” û “a” yan zî “o” û “a” yenê têhet, herfa pêragirêdayene (y, w) dekewena mabênê nê di venginan û benê “gayan” (ga + y + an) û “koyan” (ko + y + an) yan zî gawû (ga + w + û) û kowû (ko + w + û). 
Kombîyayîşê ma nê di herfan ra “y” tercîh kerd. Nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-y-	-w-
Gayan bîyare.	Gawû bîyare.	Öküzleri getir.
Koyan ra vewre est a.	Kowû ra vore est a.	Dağlarda kar var.
Hesen o yo.	Hesen o wo.	Hasan odur.
Roşan no yo.	Roşan no wo.	Roşan budur.

Tayê kesî cayê ke îcab keno herfa pêragirêdayene nênusenî û di yan zî hîrê herfanê venginan têhet nusenê labelê ganî nê çekuyan de herfa pêragirêdayene binusîyo. Nimûneyî: 
 

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
aye	ae	o, ona
birayê mi	biraê mi	kardeşim
cîya	cîa	ayrı
dayîş	daîs	verme
gayo girs	gao girs	büyük öküz
hîrêyine	hîreîne	üçüncü
koyo nizm	koo nizm	alçak dağ
pîya	pîa	birlikte
qelema sîyaye	qelema şîae	siyah kalem
vejîyayîş	vejîyaîş	çıkma
vîyaye	vîae	dul kadın
waye	wae	bacı, kız kardeş
Hîra yo.	Hîra o.	Geniştir.