VATEYO VERÊN
Kirmanckî lehçeyanê kurdkî ra yew a. Goreyê mintiqa, na lehçe ra kirdkî, zazakî û dimilkî/dimilî/dimbilî zî vajîyeno. Seba ke ziwanê nuştekî yê kirmanckî aver şêro, ganî seba nuştişê ci yew alfabe û qaydeyê rastnuştişî yê muşterekî est bê. Ganî ma xeletîyan û rastîyan cêmîyan ra vejê û giranîye bidê hetanê muşterekanê kirmanckî ser.
Grûba Xebate ya Vateyî, serra 1996 ra nat standardîzekerdiş û rastnuştişê kirmanckî ser o xebatêka muştereke kerde. Hetanî ewro derheqê kirmanckî de hîris û panc kombîyayîşî (toplantı) viraştî û hewtay û çar hûmarî kovara Vateyî neşr kerdî. Nê kombîyayîşan de, grûbe hetêk ra term û çekuyan (terim ve sözcükler) hetêk ra zî qaydeyanê rastnuştişî yê kirmanckî ser o vindete. Term û çekuyê ke nê kombîyayîşan de tesbît bîyê, nê di ferhengan de neşr bîy; kesê ke wazenê term û çekuyanê kirmanckî ra hîna hol xeberdar bibê, şênê (bese kenê) nê ferhengan ra îstîfade bikê:
-Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî) / Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük
-Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî / Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük
Netîceya na xebate de, reya verêne kirmancan bi xo rayberê (rêberê) rastnuştişî yê kirmanckî zî amade kerd û serra 2005î de sey kitabêk neşr kerd. 2012 de eynî rayber reya dîyine neşr bi. Çapa (baskı) ke destê şima de, çapa hîrêyin a. Na çape de tayê qaydeyê rastnuştişî îlawe bîy û tayê çekuyî goreyê ferhengê Vateyî amey vurnayene.
Yew xususîyetê nê rayberî zî no yo ke tena goreyê yew fekê (ağız) kirmanckî amade nêbîyo, qaydeyê ci bi muqayesekerdişê fekanê mintiqayanê cîya-cîyayan tesbît bîyê.
Nê kesî Kombîyayîşanê Kirmanckî de amade bîy. (Reqemê mîyanê parantezan musnenê/nawnenê ke her kes çend kombîyayîşan de amade bîyo.)
| Tekîn Agacik (Erzingan) (4) | Doxan Karasu (Çewlîg) (17) |
| Nadîre Guntaş Aldatmaz (Dêrsim) (10) | Wisif Kaymak (Pîran) (11) |
| Netîce Altun (Pasûr) (13) | Elîf Kiliç (Dêrsim) (2) |
| Şukrî Atîk (Gimgim) (1) | Ehmed Kirkan (Sêwregi) (9) |
| Polat Aydin (Çêrmûge) (16) | Çeko Kocadag (Gimgim) (9) |
| Saît Aydogmuş (Pîran) (1) | Huseyîn Kulu (Dêrsim) (22) |
| Osman Aytar (Sêwregi) (2) | Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (27) |
| Serdar Bedirxan (Pîran) (18) | Roşan Lezgîn (Licê) (9) |
| Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6) | M. Malmîsanij (Pîran) (35) |
| Aydin Bîngol (Gimgim) (16) | Selîm Mûrat (Pali) (35) |
| Îbrahîm Bîngol (Gimgim) (12) | Mehmud Nêşite (Licê) (18) |
| Nureddîn Celalî (Çewlîg) (17) | Mehmet Olmez (Gêl) (1) |
| Îrfan Çelîk (Pasûr) (1) | Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4) |
| Munzur Çem (Dêrsim) (26) | Cemal Pîranij (Pîran) (11) |
| Hûmanê Çîyan (Depe) (2) | Wisif Pîrbav (Dêrsim) (1) |
| Memo Darêz (Bongilan) (3) | Robîn Rewşen (Licê) (3) |
| Zulkuf Demirtaş (Pali) (12) | Ugur Sermîyan (Dêrsim) (5) |
| Haydar Diljen (Sêwregi) (29) | Kamer Soylemez (Dêrsim) (4) |
| Ehmedê Dirihî (Çewlîg) (11) | Mehmet Taş (Dêrsim) (16) |
| Nîhat Elî (Sêwregi) (3) | Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2) |
| J. Îhsan Espar (Pîran) (34) | Îshak Tepe (Modan/Motkan) (3) |
| Nevzat Gedîk (Gimgim) (1) | Harun Turgut (Pali) (3) |
| Huseyîn Girmit (Erzingan) (1) | Şukrî Urgun (Hêni) (17) |
| Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3) | Muzafer Xeylanij (Pali) (14) |
| Deniz Gunduz (Gimgim) (16) | Pinar Yildiz (Licê) (6) |
| Neymetullah Gunduz (Gêl) (2) | Weysel Yıldızhan (Çêrmûge) (4) |
| Ronya Îlbasmiş (Sêwregi) (3) | Suleyman Yilmaz (Pîran) (4) |
| Lerzan Jandîl (Gimgim) (6) | Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1) |
Seke aseno, kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaran ra yê: Bongilan, Çewlîg, Çêrmûge, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gêl, Gimgim, Hêni, Licê, Modan/Motkan, Pali, Pasûr, Pîran, Sêwregi.
Hêvîya ma a ya ke kovara Vateyî û di ferhenganê Grûba Xebate ya Vateyî ra pey, no rayberê rastnuştişî zî standardbîyayîşê kirmanckî rê xizmet biko û nuştişê ziwanê ma hîna asan biko.
Grûba Xebate ya Vateyî
05.01.2023
FERHENGEK (LÜGATÇE)
alfabe: alfabe
anta (m): bükünlü, çekilmiş olan
ante (n): bükünlü, çekilmiş olan
halo ante: bükünlü durum
antiş: çekim, çekme
antişê karî: fiil çekimi antîye (m): bükünlü, çekilmiş olan apostrof: apostrof
bajar: il, vilayet, kent, şehir bedilîyayîş: değişme bedilnayîş: değiştirme bestox: bağlaç
beyntar: ara
bêveng, -e: sessiz, ünsüz
herfa bêvenge: sessiz harf
cîhet: yön, cihet
cîld: cilt
çekuye: sözcük, kelime
çekuya anta/çekuya antîye: bükünlü sözcük
dem: zaman
demo ameyox: gelecek zaman
demo nikayin: şimdiki zaman
demo vîyarteyo dîyar: -di’li geçmiş zaman
dilet: ikiz
dimbilî: b. dimilî
dimilî: 1-Kırmanc, Zaza 2-Kırmancca, Zazaca
dimilkî: Kırmancca, Zazaca
dimlî: b. dimilî dîyar, -e: belirtili
îzafeya nameyî ya dîyare: belirtili isim tamlaması
edat: ilgeç, edat
eser: eser
fek: ağız (konuşma dili) gurenayîş: çalıştırma, kullanma hemmana: eş anlamlı hemveng: eş sesli
herfe: harf
herfa bêvenge: sessiz harf herfa girde: büyük harf herfa hurdîye: küçük harf herfa vengine: sesli harf
herfa pêragirêdayene: kaynaştırma harfi
het: taraf, yön
hûmarname: sayı sözcüğü
hûmarnameyê bingeyî: asıl sayılar
hûmarnameyê rêzkî: sıra sayılar
îşaret: im, işaret
izafe: tamlama
îzafeya nameyî: ad tamlaması, isim tamlaması
îzafeya rêzilkî: zincirleme tamlama
kar: fiil, eylem
karo hetkar: yardımcı fiil karo întransîtîf: geçişsiz fiil karo nêmcet: b. kopula karo pêrabeste: bileşik fiil karo refleksîf: dönüşlü fiil karo transîtîf: geçişli fiil
kerdox, -e: 1-yapan 2-özne
kes: şahıs kilmnuşte: kısaltma kird: Kırmanc, Zaza kirdas: Kurmanc
kirdaskî: Kurmancca kirdkî: Kırmancca, Zazaca kirmanc: Kırmanc, Zaza
kirmanckî: Kırmancca, Zazaca
kombîyayîş: toplantı kopula: ek fiil kurmanckî: Kurmancca
kurdkîya mîyanêne: Orta Kürtçe, Soranca
lehçe: lehçe mabên: ara makî: dişil
mavajî: örneğin, mesela mavajîme: örneğin, mesela mesder: mastar
name: ad, isim
nameyo taybetî: özel ad, özel isim
nameyo xoser: yalın ad, yalın isim
nedîyar, -e: belirtisiz, belgisiz
îzafeya nameyî ya nedîyare: belirtisiz isim tamlaması
sifetê nedîyarîye (n): belgisiz sıfat
zemîrê nedîyarîye (n): belgisiz zamir
negatîf: olumsuz negatîfîye: olumsuzluk nêrî: eril
nimûne: örnek, misal
nîşan: im, işaret
nîşanê tîre: tire işareti
numre: numara nuşte: yazı nuştox, -e: yazar obje: nesne oblîk, -e: bükünlü
halo oblîk: bükünlü durum
partîkel: partikel (bi franskî “particule”, bi îngilizkî “particle”)
peyedat: artedat (postposition)
peygir: sonek preverb: preverb qita: kıta
rast, -e / raşt, -e: doğru rastnuştış: yazım, imlâ rewşe: durum
rêze: sıra, satır
Rojhelato Mîyanên: Ortadoğu
sifet: sıfat
şaristan: il, vilayet, kent, şehir
şaş, -e: b. xelet, -e
temambîyayîye/temambîyaya: muzaf, tamlanan (belirtilen)
tîre: tire (tire işareti)
veng: ses
vengin, -e: sesli, ünlü veredat: önedat (préposition) vergir: önek
vîrgul: virgül vurîyayîş: değişme vurnayene: değiştirmek vurnayîş: değiştirme
xebitnayîş: çalıştırma, kullanma
xelet, -e: yanlış
xeletîye: yanlışlık
xoser: bağımsız, kendi başına
halo xoser: yalın durum
nameyo xoser: yalın ad, yalın isim
yewheceyin, -e: tek heceli yewhûmar: tekil zafhûmar: çoğul zafheceyin, -e: çok heceli zaza: Kırmanc, Zaza zazakî: Kırmancca, Zazaca zemîr: adıl, zamir
zemîrê kesî: şahıs zamiri
zemîrê nîşanî: işaret zamiri
zerfe: belirteç, zarf
ziwan: dil
ziwano nuştekî: yazılı dil