7.1. Mesderê Karî (Mesderê Fîîlî) û Nameyê Mesderî
Kirmanckî de peygirê mesderî “-ene”/“-yene”, “-îyayene” yan zî “-iş”/“-yîş” û “-îyayîş” o. Mesela “kerdene”/“kerdiş” (yapmak, yapma) û “dayene”/“dayîş” (yapmak, yapma). Seba ke ziwanê nuştişî de asanî bibo Kombîyayîşê ma, karê ke bi peygirê “-ene”/“-yene” û “-îyayene” qedîyênê sey mesderî (mastar); êyê ke bi “-iş”/“-yîş”, û “-îyayîş”î qedîyênê zî sey nameyî (ad, isim) qebul kerdî.
7.1.1. Mesderê Karî bi Peygirê “-ene”/“-yene” û “-îyayene”
Nimûneyî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| -(y)ene | -(y)eni, -(y)êne, -(y)îne, -(y)en, -(y)in | |
| berdene (berd + ene) | bardeni | götürmek |
| dayene (da + y + ene) | dayeni, dayêne, dayîne | vermek |
| bîyene | bîyayeni, bîyayêne, bîyayîne, bîyayen, bîyayin | olmak |
| gêrayene | geyrayêne | gezmek, dolaşmak |
| ronayene | ronayêne, rûnayîne | koymak, indirmek, yere bırakmak |
| şîyene | şîyayeni, şîyayêne | gitmek |
| zanayene | zanayine, zonayêne, zûnayîne | bilmek |
-îyayene
| -îyayene | -iyayêne, -îyayîne, -iyayîne | |
| kişîyayene (kiş + îyayene) | kişiyayêne, kişîyayîne, kişiyayîne | öldürülmek |
| nusîyayene | nusiyayêne, nusîyayîne, nusiyayîne | yazılmak |
| vajîyayene | vajiyayêne, vajîyayîne, vajiyayîne | söylenmek |
7.2. Nameyê Mesderî bi Peygirê “-iş”/“-yîş” û “-îyayîş”î
Nimûneyî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| -iş, -(y)îş | -iş, -(y)iş | |
| berdiş (berd + iş) | bardiş | götürme |
| dayîş (da + y+ îş) | dayiş | verme |
| gêrayîş | geyrayiş | gezme, dolaşma |
| ronayîş | rûnayiş | koyma, indirme, yere bırakma |
| zanayîş | zonayiş, zûnayiş | bilme |
-îyayîş
| -îyayîş | -iyayiş, -îyayiş, -iyayîş | |
| kişîyayîş (kiş + îyayîş) | kişiyayiş, kişîyayiş, kişiyayîş | öldürülme |
| nusîyayîş | nusiyayiş, nusîyayiş, nusiyayîş | yazılma |
| vajîyayîş | vajiyayiş, vajîyayiş, vajiyayîş | söylenme |
Nê corênan ra “-yîş” eslê xo de “-iş” o labelê gama ke herfa vengine dima “-iş” bêro, di venginî yenê têhet, o wext “y” sey herfa pêragirêdayene dekeweno mabênê înan û “-iş” beno “-yîş”. Yanî, cayê “-yiş”ê nameyê mesderî de ganî tim “-yîş” binusîyo.
Nimûne:
da + iş → daiş → da + y + îş = dayîş (bi tirkî “verme”)
gêra + iş→ gêraiş → gêra + y + îş = gêrayîş (bi tirkî “gezme”, “dolaşma”).
Labelê eke eslê karî bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, no “-iş” nevurîyeno.
Nimûne:
berd + iş = berdiş (bi tirkî “götürme”)
kerd + iş = kerdiş (bi tirkî “yapma”)
ant + iş = antiş (bi tirkî “çekme”)
Herfa pêragirêadayene, seba mesderî zî eynî fonksîyonî ana ca.
Nimûne:
da + ene → daene → da + y + ene = dayene (bi tirkî “vermek”)
gêra + ene → gêraene → gêra + y + ene = gêrayene (bi tirkî “gezmek”, “dolaşmak”).
Labelê eke eslê karî bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, no “-ene” nevurîyeno.
Nimûne:
berd + ene = berdene (bi tirkî “götürmek”)
kerd + ene = kerdiş (bi tirkî “yapmak”)
ant + ene = antene (bi tirkî “çekmek”)
7.3. Karê Pêrabesteyî (Bileşik Fiil) de
- a)Eke karo pêrabeste çend çekuyan ra viraşte bibo, mesderê bi peygirê “-ene”/“-yene” û çekuyê bînî cîya nusîyenê, yanî her çekuya nê çeşît mesderanê karanê pêrabesteyan cîya nusîyena. Labelê nameyê mesderî yê bi peygirê “-iş”/“-yîş”î û çekuyê bînî pîya nusîyenê; çunke manaya înan de zî ferq est o.
Nimûneyî: - b)Seke nimûneyanê corênan de aseno, mesder û nameyê mesderî yê karê pêrabesteyî de, çekuya karî (fîîlî) peynî de nusîyena. Nê karanê corênan de, çekuyê “dayene”, “kerdene” û “dayîş”, “kerdiş”î kar ê û peynî de yê. Sey “berz kerdene” û “berzkerdiş”î.
| mesder | nameyê mesderî |
|---|---|
| -(y)ene | -iş, -yîş |
| awe dayene (sulamak, suvarmak) | awedayîş (sulama, suvarma) |
| awe xo ro kerdene (duş almak, su dökünmek, yıkanmak) | awexorokerdiş (duş alma, su dökünme, yıkanma) |
| awe xo ser o zelal kerdene (çok gecikmek) (îdyom) | awexoserozelal kerdiş (çok gecikme) (îdyom) |
| herre û wele xo ser ro kerdene (pişmanlık duyup yakınmak) (îdyom) | herreûwelexoserrokerdiş (pişmanlık duyup yakınma) (îdyom) |
| berz kerdene (yükseltmek) | berzkerdiş (yükseltme) |
| germ kerdene (ısıtmak) | germkerdiş (ısıtma) |
| pêro dayene (dövüşmek) | pêrodayîş (dövüşme) |
| piro dayene (vurmak) | pirodayîş (vurma) |
| dayene zanayene (bildirmek, beyan etmek) | dayîşzanayîş (bildirme beyan etme) |
Tayê fekan de, nuştişê mesderî û nameyê mesderî yê tayê karanê pêrabesteyan de, çekuya karî vernî de yena labelê nimûneyê winasî tay ê. Fekê Pîranî ra
çend nimûneyî:
| mesder | nameyê mesderî |
|---|---|
| dekerdiş quli (deliğe tıkmak, deliğe koymak) | dekerdişquli (deliğe tıkma, deliğe koyma) |
| quli dekerdiş (delmek) | qulidekerdiş (delme) |
Seke nimûneyanê corênan de aseno, çekuya “dekerdiş”’î kar (fiil) o û goreyê vernîdebîyayîş yan zî peynîdebîyayîşê na çekuye, manaya karê pêrabesteyî vurîyena. Nê nimûneyanê cêrênan de zî kar (dekewtiş, ramitiş) vernî de ameyo:
| ramitiş ser (üzerine saldırmak) |
|---|
| dekewtiş cili (1-yatağa düşmek, yatağa girmek 2-hasta olmak) |
7.4. Kopula (Karo Nêmcet)
Kirmanckî de yew kar est o ke temam nîyo, “karo nêmcet” o, tena demê nikayinî de ancîyêno; ziwananê rojawanî de ney ra kopula (“copula”, “copule”), tirkî de “koşaç”, “ek fiil” vajîyeno; name, zemîr yan zî sifetan dima yeno. Muqabilê nê karî, franskî de “être”, îngilizkî de “to be” yo. Herçiqas ke no kar karê “bîyene”/“bîyayene” maneno zî no yewna kar o. Muqabilê karê “bîyene”/“bîyayene” franskî de “devenir”, îngilizkî de “to become” o.
Kopula zemîr, sifet û nameyan ra cîya nusîyena. Fekanê cîya-cîyayanê kirmanckî de formê kopula vurîyenê (bedilîyenê). Ma cêr ra meylê kombîyayîşî û formanê bînan û nusenê:
| name û kopula | sifet û kopula | |
| ez a (n, m) | Ez kurd a. | Ez gird a. |
| ti yî (n) | Ti kurd î. | Ti pîl î. |
| ti ya (m) | Ti kurd a. | Ti qij a. |
| o yo (n) | O kurd o. | O pîr o. |
| a ya (m) | A kurd a. | A nêweş a. |
| ma yê / ma yîme | Ma kurd ê. / Ma kurd îme. | Ma zaf ê. Ma wende yîme. |
| şima yê | Şima/sima kurd ê. | Şima/sima biaqil ê. |
| ê yê | Ê kurd ê. | Ê zanaye yê. |
| Zemîrê Kesî | Meylê Kombîyayîşî | Formê Bînî |
|---|---|---|
| 1. ez (n, m) | a........................................................ Ez a. (Benim.)................................... Ez kurd a. (Ben Kürdüm.)................ ane.................................................... Ez ane. (Benim)................................ Ez dêrsimiz ane. (Ben Dêrsimliyim.) Ez de baş ane.(Ben iyiyim.) (Hewêl)8 | o / û Ez o. / Ez û. (Benim.) Ez kurd o. / Ez kurd û. (Ben Kürdüm.) ûne / ûni / onê / an Ez ûne. (Dêrsim) / Ez ûni. (Şankuş)7 Ez dêrsimiz ûne. (Ben Dêrsimliyim.) Ez pîl onê.(Ben büyüğüm.)(Şankuş)9 Ez an. (Benim.) (Sêwregi)10 |
| 2. ti (n) | î........................................................... Ti yî. (Sensin.).................................... Ti ciwan î. (Sen gençsin.)................... Ti kurd î. (Sen Kürtsün.).................... Ti kês î.(Sen iyisin.)(Modan/Motkan) | ê Ti yê. (Sensin.) Ti ciwan ê. (Sen gençsin.) Ti kurd ê. (Sen Kürtsün.) Ti baş ê. (Sen iyisin.) |
| 2. ti (m) | a.......................................................... Ti ya. (Sensin.)................................... Ti ciwan a. (Sen gençsin.).................. Ti kurd a. (Sen Kürtsün.).................... | ay Ti wa. (Sensin.) Ti pîl ay. (Sen büyüksün.) (Şankuş)11 Ti kurd ay. (Sen Kürtsün.) (Dêrsim) |
| 3. o (n) | o O yo. (Odur.)...................................... O kurd o. (O Kürttür.) | O wo. (Odur.) |
| 3. a (m) | a A ya. (Odur.)...................................... A kurd a. (O Kürttür.) | A wa. (Odur.) |
| 1. ma | ê.......................................................... Ma kurd ê. (Biz Kürdüz.)................... Ma yê. (Biziz.).................................... îme...................................................... Ma yîme. (Biziz.)............................... Ma kurd îme. (Biz Kürdüz.)............... | î Ma kurd î. (Biz Kürdüz.) Ma yî. (Biziz.) îmi / îm Ma yîmê/yîmi. / Ma yîm. (Biziz.) Ma kurd îm. (Biz Kürdüz.) |
| 2. şima | ê.......................................................... Şima kurd ê. (Siz Kürtsünüz.)............ Şima yê. (Sizsiniz.)............................. | î Şima kurd î. /Sima kurd ê. Şima yî. / Sima yê. (Sizsiniz.) |
| 3. ê | ê.......................................................... Ê kurd ê. (Onlar Kürttür.)................... Ê yê. (Onlardır.).................................. | î Ê kurd î. (Onlar Kürttür.) Ê yî. |
Negatîfê (menfîyê) kopula wina yo:
| Meylê Kombîyayîşî | Formê Bînî |
|---|---|
| nîya (n, m)............................................. Ez nîya (Ben değilim.) .................................. Ez kurd nîya. (Ben Kürt değilim.).................. | nîyo / nîyû Ez nîyo. / Ez nîyû. (Ben değilim.) Ez kurd nîyo. / Ez kurd nîyû. (Ben Kürt değilim.) |
| nîyane (n, m)......................................... Ez nîyane. (Ben değilim.).............................. E kurd nîyane. (Ben Kürt değilm).................. Ez pîl nîyane. (Ben büyük değilim.) | nîyûne / nîyûni / nîyonê / nîyan Ez nîyûne./Ez nîyûni./Ez nîyan. (Ben değilim.) Ez kurd nîyûne. (Ben Kürt değilim.) Ez pîl nîyonê. (Ben büyük değilim.) |
| nîyî (n)........................................................ Ti nîyî. (Sen değilsin.).................................... Ti ciwan nîyî. (Sen genç değilsin.)................. Ti kurd nîyî. (Sen Kürt değilsin.)................... Ti kês nîyî. (Sen iyi değilsin.) | nîyî Ti nîyê. (Sen değilsin.) Ti ciwan nîyê. (Sen genç değilsin.) Ti kurd nîyê. (Sen Kürt değilsin.) Ti baş nîyê. (Sen iyi değilsin.) |
| nîya (m) ......................................................... Ti nîya. (Sen değilsin.)................................... Ti ciwan nîya. (Sen genç değilsin.)................ Ti kurd nîya. (Sen Kürt değilsin.).................. Ti kês nîya. (Sen iyi değilsin.) | - - - - - |
| nîyo (n) .......................................................... O nîyo. (O değil.)............................................ O ciwan nîyo. (O genç değil.)........................ O kurd nîyo. (O Kürt değil.)........................... O kês nîyo. (O iyi değil.)................................ | nîyû O nîyû. (O değil.) O ciwan nîyû. (O genç değil.) O kurd nîyû. (O Kürt değil.) O baş nîyû. (O iyi değil.) |
| nîya (m) ......................................................... A nîya. (O değil.)............................................ A ciwan nîya. (O genç değil.)........................ A kurd nîya. (O Kürt değil.)........................... A kês nîya. (O iyi değil.)................................ | - - - - - |
| nîyê ................................................................ Ma nîyê. (Biz değiliz.).................................... Ma ciwan nîyê. (Biz genç değiliz.)................. Ma kurd nîyê. (Biz Kürt değiliz.)................... Ma kês nîyê. (Biz iyi değiliz.) | nîyî Ma nîyî. / Ma nîy. (Biz değiliz.) Ma ciwan nîyî. (Biz genç değiliz.) Ma kurd nîyî. (Biz Kürt değiliz.) Ma kês nîyî. (Biz iyi değiliz.) |
| nîme................................................................ Ma nîme. (Biz değiliz.).................................. Ma kurd nîme. (Biz Kürt değiliz.).................. | nîmi / nîm Ma nîmi. / Ma nîm. (Biz değiliz.) Ma kurd nîm. (Biz Kürt değiliz.) |
| nîyê................................................................. Şima nîyê. (Siz değilsiniz.)............................. Şima kurd nîyê. (Siz Kürt değilsiniz.)............ | nîyî Şima nîyî. / Sima nîyê. (Siz değilsiniz.) Şima kurd nîyî./ Sima kurd nîyê.(Siz Kürt değilsiniz.) |
| nîyê................................................................. Ê nîyê. (Onlar değildir.).................................. Ê kurd nîyê. (Onlar Kürt değildir.)................. | nîyî Î nîyî. / Î nîyê. (Onlar değildir.) Î kurd nîyî. / Î kurd nîyê. (Onlar Kürt değildir.) |
7.4.1. Nusîyayîşê Cinsîyetê Kopula
Ge-ge nuştişê cînsîyetê kopula de xeletîye (şaşîye) bena.
Nimûne:
- a)Kitab çekuyêka nêrî ya.
- b)Kitab çekuyêka nêrî yo.
Kitab nêrî, çeku makî ya. Coka cumleyanê corênan ra cumleya verêne rast, cumleya dîyine xelet
a. Cumleya verêne de kopulaya “ya” semedê makî ya çunke “çekuye” makî ya; tîya de kopula goreyê “kitabî” nîya, goreyê “çekuye” ya. Yanî kopula goreyê kerdoxî nênusîyaya, goreyê objeyî (nesne) nusîyaya û rast a.
Çend nimûneyê bînî:
| rast | xelet |
|---|---|
| Şamîya mi riz o. | Şamîya mi riz a. |
| Sebeb, nezanîya min a. | Sebeb, nezanîya min o. |
| Karê to başîya/rindîya to ya. | Karê to başîya/rindîya to yo. |
| Kêmaneyê na partî yo tewr gird, xebata ziwanê kurdkî ya. | Kemaneyê na partî yo tewr gird, xebata ziwanê kurdkî yo. |
| Nameyê mi Delal a, nameyê naye zî Zelal a. | Nameyê mi Delal o, nameyê na zî Zelal o. |
| Werdê to mercû ya. | Werdê to mercû yo. |
| Karê ey qeşmerî ya. | Karê ey qeşmerî yo. |
| Para ey hêga yo. | Para ey hêga ya. |
7.5. Nusîyayîşê Çekuya “Çin” û Karî (Fîîlî)
Kirmanckî de çekuya “çin”î, manaya “tin”/“tun”a kurmanckî dana. Na çekuye, kopula ra cîya nusîyena.
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| çin | çîn, çîne, çîni, çinê, çinî, çini, çinik | yok |
| çin a (m) | çîn a, çîne ya, çîni ya, çinê ya, çinî ya, çini ya, çinik a | yoktur |
| çin o (n) | çîn o, çîne yo, çîni yû, çinê yo, çinî yo, çini yo, çinik o | yoktur |
| çin ê | çîn ê/î, çîne yê, çîni yê, çinê yê/yî, çinî yê/yî, çini yê/yî, çinik ê/î | yokturlar |
Bi “bîyene” û “kerdene”, çekuya “çin”î ra karê “çin bîyene” û “çin kerdene” virazîyeno.
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| çin bîyene | çîn bîyene, çînê bîyene, çîni bîyene... | yok olmak |
| çin kerdene | çîn kerdene, çînê kerdene, çîni kerdene... | yok etmek |
| Kitabê ey çin bi. | Kitabê ey çîn bi./Kitabê ey çinê/çîni bi... | Onun kitabı yoktu. |
| Eskeran kitabê ey veşnayê, çin kerdê. | Eskeran kitabê ey veşnay, çîn/çinê/çîni kerdê... | Askerler kitaplarını yakmışlar, yok etmişler. |
7.6. Nusîyayîşê Çekuya “Est” û Karî (Fîîlî)
Na çekuye hetê gramerî ra sifet û name ya. Pehlevkî de zî bi şekilê “hest”î est a. Nuştiş de
çekuyanê bînan ra cîya nusîyena.
| yewhûmar | zafhûmar |
|---|---|
| 1.ez est a (n, m) | 1.ma est ê / ma est îme |
| 2.ti est î (n) | 2.şima est ê |
| 2.ti est a (m) | 3.ê est ê |
| 3.o est o (n) | |
| 3.a est a (m) |
7.7. Karê “Bîyene”/“Bîyayîş”î
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| ez bena / ez benane (n, m) | ez benay, ez beno, ez benû, ez ben | ben oluyorum |
| ti benî (n) | ti ben | sen oluyorsun |
| ti bena (m) | - | sen oluyorsun |
| o beno (n) | o benû | o oluyor |
| a bena (m) | - | o oluyor |
| ma benê / ma benîme | ma beme | biz oluyoruz |
| şima benê | sima benê, şima ben | siz oluyorsunuz |
| ê benê | î benê, ê ben | onlar oluyorlar |
7.7.1. “B” yan “V”?
Tayê fekan de gama ke karê “bîyene”/“bîyayîş”î ancîyeno, vengê “B”yî vurîyeno beno “V” labelê tayê fekan de no veng nêvurîyeno û “B” sey eslê xo maneno. Kombîyayîşî formê “B”yî tercîh kerd.
Nimûneyî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| O bîbî. | O bîvî./O bîv. | O olmuştu. |
| Her di şehîd bîbî. | Hur dî şehîd bîvî. | Her ikisi şehit olmuştu. |
| Di cayan ra dirbetin bîbî. | Di cayan ra dirvetin bîvî. | İki yerden yaralanmıştı. |
| Mi murayî kerdîbî la ra. | Mi morekî kerdîvî la ra. | Boncukları ipe takmıştım. |
| Şima xapitîbî. | Şima xapitîvî. | Sizi kandırmışlardı. |
| Kênekî şîbîy. | Çênekî şîvî. | Kızlar gitmişlerdi. |
| O amebî. | O amevî. | O gelmişti. |
| Mi vatbi. | Mi vativ. | Ben demiştim. |
7.8. Karo Pêrabeste (Bileşik Fiil)
Karo pêrabeste çend çeşîtî yo. Cêr ra, ma goreyê tercîhê kombîyayîşî, rastnuştişê panc çeşîtan nusenê:
7.8.1. Preverbo Yewheceyin + Kar
Preverb, yew çeku ya ke yena vernîya karî. Ge-ge yew preverb û yew kar pîya yewna karê neweyî virazenê. Yanî preverb + kar = karo pêrabeste.
Çend preverbê yewheceyinî: a-, de-, ra-, ro-, we-, pa-, pê-, po-, tê-, to-.
Çend karê ke hîna zaf nê preverban dima yenê û karêkê neweyî virazenê nê yê: Bîyene, dayene, girewtene, kerdene, kewtene.
Preverbo yewheceyin û kar, mesder de pîya nusîyenê.
Nimûneyî:
Akewtene, dekewtene, rabîyene, rakerdene, pakerdene, wekerdene, wedayene.
Dekerdiş, dekewtiş, padayîş, pakerdiş, pêşanayîş, pokerdiş, radayîş, rodayîş, ronayîş, têşanayîş,
tokerdiş, wekerdiş.
Nê karî, goreyê fekan, di çeşîtî ancîyenê. Tayê fekan de kar ke ancîyeno, preverb karî ra ver yeno.
Tayê fekan de zî kar ke ancîyeno, preverb karî ra pey yeno.
Nimûneyî:
| grûba yewine | grûba dîyine |
|---|---|
| akerd | kerd a |
| dekerd | kerd de |
| pakerd | kerd pa |
| rakerd | kerd ra |
| rona | na ro |
| wekerd | kerd we |
Seke nimûneyanê corênan de zî aseno, eke antişê karî de preverbo yewheceyin karî dima bêro, kar û preverb cîya nusîyenê labelê eke antişî de preverbo yewheceyin karî ra ver bêro, preverb û kar pîya nusîyenê.
7.8.2. Preverbo Zafheceyin + Kar
Eke preverb zafheceyin, yanî yew hece ra zafêr bibo, preverbo zafheceyin û kar cîya nusîyenê. Yanî preverbo zafheceyin sey yew çekuye, kar zî sey yew çekuye xoser nusîyenê. Nê her di çekuyî yew karê neweyî virazenê.
Çend preverbê zafheceyinî: bider-/bere-/bede-, pede-, pêra-, pêro-, pira-, piro-/pero-, tede-/tedi-, têra-, têro-, tiro-.
Nimûneyî:
Pira girewtene, piro dayene, piro ginayene, piro kerdene, têra çarnayene, têra kerdene, têro
cinitene.
Nê karê bi preverbanê zafheceyinan zî goreyê fekan di çeşît ancîyenê. Tayê fekan de kar ke ancîyeno, preverb karî ra ver yeno. Tayê fekan de zî kar ke ancîyeno, preverb karî ra pey yeno. Nê her di grûban de zî preverb û kar cîya nusîyenê.
Nimûneyî:
| grûba yewine | grûba dîyine |
|---|---|
| pêro da | da pêro |
| piro gina | gina piro |
| pêra na | na pêra |
| têra kerd | kerd têra |
7.8.3. Name + Kar
Ge-ge name û kar yew karê neweyî virazenê. Nê çeşît karanê pêrabesteyan de name û kar cîya nusîyenê.
Nimûneyî:
awe dayene, pare bîyene, bawer kerdene, ca ardene, silayî kerdene, dawet kerdene, pers
kerdene
7.8.4. Sifet + Kar
Ge-ge sifet û kar yew karê neweyî virazenê. Nê çeşît karanê pêrabesteyan de sifet û kar cîya nusîyenê.
Nimûneyî:
berz kerdene, derg bîyene, pîl kerdene, pak bîyene, sîya kerdene, sûr kerdene, weş kerdene
7.8.5. Kar + Kar
Ge-ge yew kar û yewna kar (karo hetkar) yenê têhet, yew karê neweyî virazenê. Çekuyê nê çeşît karanê pêrabesteyan yewbînî ra cîya nusîyenê.
Nimûneyî:
Ameyene kerdene, ameyene vatene, dayene girewtene, dayene kîştene, dayene vatene, dayene wendene, dayene zanayene.
Kesê Zafhûmarê Yewinî yê Karê Întransîtîfî de: -(y)îme
Tayê fekanê kirmanckî de, kesê zafhûmarê yewinî yê karê întransîtîfî, demê vîyarteyê dîyarî de (- di’li geçmiş zamanda) ca ra ca bi nê forman qedîyeno: -(y)îme, -(y)îmi, -(y)me, -(y)mi, -(y)îm. Kombîyayîşî nînan ra formê “-(y)îme” tercîh kerd.
Nimûneyî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| -(y)îme (y + îme) | -(y)me, -îmi, -(y)mi, -(y)îm | |
| ma ameyîme | ma amayme/ameymi/omeymi | biz geldik |
| ma bîme | ma bîmi | biz olduk |
| ma kewtîme | ma kewtîmi/kewtîm | biz düştük |
| ma mendîme | ma mendîmi | biz kaldık |
| ma resayîme | ma resaymi | biz yetiştik |
| ma şîme | ma şîmi | biz gittik |
| Xortan ma ardîme. | Xortan ma ardîmi. | Gençler bizi getirdiler. |
| Xortan ma fîştîme ra xo ver. | Xortan ma fîştîmi ra xo ver. | Gençler bizi önlerine kattılar. |
7.10. Karan de Negatîfîye (Fillerde Olumsuzluk)
Kirmanckî de karî, goreyê fekan, bi vergirê (önek) “nê-”, “ni-/nî-/nîye-” yan zî “me-”yî benê negatîf. Kar û nê vergirî pîya nusîyenê.
| Vergir | Nimûneyî | Nimûneyî | Nimûneyî |
|---|---|---|---|
| nê- | bawer nêkerd nêantbî nêard ca nêda pêro/pêro nêda nêda wendiş nêdekerdbî/denêkerdbî nêeşkeno nêgina piro/piro nêgina nêkerdo | nêrakerd/ranêkerd nêrakewto/ranêkewto nêramit ser nêşimeno nêşutbî nêva nêveşenê nêwaneno nêwena | nêzano pira nêgirewt/nêgirewt pira sûr nêkerd venga … nêda wa nêagêro/wa nêgêro a wa nêdeko/wa denêko wa nêako/wa anêko wa nêwano/va nêwano weş nêkerd |
| ni-/nî-/nîye- | nikenû nizono/nizûnû nieşkenû/nişkeno nişkenû/nişno | nîkenû nîzûnû nîşkenû/nîşkîyeno nîkerd | nîyebû/nyebû nîyedo/nyedû nîyedûnû/nyedûnû nîyezûnû/nyezûnû |
| me- | meagêre/megêre a meake/ameke mebere mede wendene meke | merakewe/ramekewe meraşane/rameşane meşo war mevaje mewane | bawer meke cira meke tira meke sûr meke venga … mede |
7.11. Demo Nikayin
Kirmanckî de demo nikayin di çeşîtî yo. Yew bê partîkel o, yew zî bi partîkelê “ha”/“- a”/“yê”yî yo. Tîya de, ma yê yewinî ser o vindenê.
7.11.1. Demo nikayin-I
Kirmanckî de, reyaya demê vîyarteyî yê karî (fiilin geçmiş zaman kökü) û reyaya demê nikayinî yê karî (fiilin şimdiki zaman kökü) est ê. Qaydeyê antişî yê demê nikayinî yê karî wina yo:
| zemîrê kesî yo xoser (rectus) + | reyaya demê nikayinî yê karî + | en + | peygirê antişî yê karî | =demo nikayin |
|---|---|---|---|---|
| ez | k | en | a | = ez kena |
| ez | nus | en | a | = ez nusena |
| ez | w | en | a | = ez wena |
| ez | taş | en | a | = ez taşena |
Eke merdim emrê karî bizano, antişê demê nikayinî asan beno. Qaydeyê ci wina yo:
| zemîrê kesî yo xoser + | emrî ra vergirê [bi]yî bierze + | n + | peygirê antişî yê karî | =demo nikayin | tirkî |
|---|---|---|---|---|---|
| ez | [bike →] ke | n | a | = ez kena | yapıyorum |
| ez | [bierze →] erze | n | a | = ez erzena | atıyorum |
| ez | [binuse →] nuse | n | a | = ez nusena | yazıyorum |
| ez | [birame →] rame | n | a | = ez ramena | sürüyorum |
| ez | [bişuwe →] şuwe | n | a | = ez şuwena | yıkıyorum |
Tayê karan de no qaydeyo peyên nêvîyareno.
Nimûne:
Antişê demê nikayinî yê nê karan de, heceya peyêne ya emrê karî vîndî bena.
| mesder | emrê karî | demo nikayin | tirkî |
|---|---|---|---|
| berdene | [bi]bere | cayê “ez berena”yî de “ez bena” | götürüyorum |
| girewtene | [bi]gîre | cayê “ez gîrena”yî de “ez gîna/ez gêna” | alıyorum |
| vatene | [bi]vaje | cayê “ez vajena”yî de “ez vana” | söylüyorum |
Peygirê antişî yê karî (fiilin çekim ekleri) sey kopula yê.
Çend nimûneyî:
| Peygirê Antişî Meylê Kombîyayîşî | Meylê Kombîyayîşî | Peygirê Antişî Formê Bînî | Formê Bînî |
|---|---|---|---|
| a (n, m) ane (n, m) | ez ke+n+a→ ez kena (yapıyorum) ez ke+n+ane→ez kenane12 ez benane (götürüyorum) (Dêrsim, Hewêl, Sêwregi) ez yenane (geliyorum)(Erzinga n) | an............... ûne............. ûn.............. û................. one............. o................. ay............... i.................. -................. -................. | ez benan (götürüyorum) (Dêrsim, Sêwregi) ez musenan (öğreniyorum) (Sêwregi) ez benûne (götürüyorum) (Dêrsim) ez vanûne (söylüyorum) (Gimgim) “Ez hûm kenûn, gûm kenûn, verdê kîdê şima di tirri kenûn.” (Aksaray)13 ez benû, ez bonû (götürüyorum) (Dêrsim) ez benone (götürüyorum) (Dêrsim) ez beno (götürüyorum) ez benay (götürüyorum) (Dêrsim) ez wani (yiyorum) (Şankuş14 ez nişani ro15 ez ben (götürüyorum) (Pali, Dêrsim) ez bon (götürüyorum) (Dêrsim) |
| î (n)............... | ti ke n+ î→ ti kenî (yapıyorsun) ti benî (götürüyorsun) | ê................... a................... ay................. -................. | ti şênê (gidiyorsun) (Modan/Motkan)16 ti benê (götürüyorsun) ti bena (götürüyorsun) (Dêrsim, Gimgim) ti benay (götürüyorsun) (Dêrsim) ti bên (götürüyorsun) (Pali) |
| a (m)............ | ti kena (yapıyorsun) ti bena (götürüyorsun) | ay................. | ti benay (götürüyorsun) (Dêrsim) “Ellayê xo sînenay” (Allahını seversen) (Şankuş)17 |
| o (n).............. | o keno (yapıyor)....... o beno (götürüyor)... | û.................. | o kenû (yapıyor) o benû (götürüyor) |
| a (m)............. | a kena (yapıyor)....... a bena (götürüyor) | ay................. | a benay (götürüyor) (Dêrsim) |
| ê........................ îme.................... | ma kenê (yapıyoruz) ma benê (götürüyoruz) ma kenîme (yapıyoruz) ma benîme (götürüyoruz | î.................... -................... îmi............... îm................ me................ mi................ mî................ m................. | ma kenî (yapıyoruz) ma benî (götürüyoruz) ma bên (Pali) ma benîmi (götürüyoruz) (Dêrsim, Gimgim) ma benîm (götürüyoruz) (Dêrsim) ma beme (götürüyoruz) (Dêrsim) em bemi (götürüyoruz) (Dêrsim) ma wemî (yiyoruz) (Şankuş)18 beym (götürüyoruz) (Dêrsim) |
| ê........................ | şima kenê (yapıyorsunuz) şima benê (götürüyorsunuz) | î.................... -................... | şima kenî (yapıyorsunuz) şima benî (götürüyorsunuz) şima bên (Pali) |
| ê........................ | ê kenê (yapıyorlar) ê benê (götürüyorlar) | î.................... -................... | ê kenî (yapıyorlar) ê benî (götürüyorlar) ê bên (Pali) |
7.11.2. Demo nikayin-II (Bi Partîkel)
Tewirê dîyin yê demê nikayinî, bi partîkelê “ha”/“-a”/“yê”yî yo.
Nimûneyî:
| Meylê Kombîyayîşî (partîkel ... peygirê antişî) | Meylê Kombîyayîşî (Demo Nikayin-II) | Formê Bînî (partîkel ... peygirê antişî) | Formê Bînî (Demo Nikayin-II) |
|---|---|---|---|
| 1-ha ... a (n, m)................. | ez ha şina (n, m) ez ha kena (n, m) ez ha tersena (n, m) | ha ... o............................... ha ... û............................... ho ... a............................... ho ... o............................... ho ... û............................... ha ... -................................ ho ... -................................ ha ... -................................ ho ... -................................ | ez ha şino, ez ha terseno ez ha şinû ez ho şina, ez ho tersena ez ho şino, ez ho terseno ez ho şinû ez ha şin ez ho şin ez ha tersen ez ho tersen |
| 1-a ... a (n, m).................. | eza şina (n, m) eza kena (n, m) | o ... a.............................. o ... û.............................. o ... i.............................. û ... a.............................. | ezo şina, ezo wanena ezo benû ezo nişani ro19 ezû wanena |
| 1-a ... ane (n, m)............... | eza benane (n, m) eza kenane (n, m) | o ... ûne.............................. o ... -.............................. | ezo benûne ezo ben |
| 2-yê ... î (n)....................... | ti yê şinî (n).............. ti yê kenî (n)............. | yê ... ê............................... hê ... ê............................... hê ... î................................ ha ... î................................ hê ... -................................ | ti yê şinê ti hê şinê ti hê kenî, ti hê tersenî ti ha kenî ti hê tersîn |
| 2-ya ... a (m)................ | ti ya şina (m).......... ti ya kena (m)......... ti ya wanena (m)..... | ha ... a .............................. ha ... a .............................. yo ... a .............................. | ti ha şina, ti ha tersena ti ha kena ti yo wanena |
| 3-yo ... o (n).................. | o yo şino...................... o yo keno..................... o yo waneno o yo beno | ho ... o............................... ho ... o............................... ha ... o............................... wo ... o.............................. ho ... û............................... ho ... -................................ | o ho şino o ho keno we ha keno o wo keno, owo waneno wi ho şinû, wi ho tersenû wi ho şin |
| 3-ya ... a (m)................ | a ya şina....................... a ya wanena................. a ya kena...................... | ha ... a............................... yo ... a............................... wa ... a.............................. | a ha şina, ya ha tersena a yo wanena a wa kena, a wa bena |
| 1-yê ... ê............................ 1-yê ... îme........................ | ma yê şinê, ma yê kenê ma yê şinîme.............. ma yê wanenîme........ | hê ... î................................ hê ... -................................ yê ... im............................. yê ...î................................. yo ... îme........................... o ... îme............................. yê ... m.............................. yê ... mî............................. | ma hê şinî, ma hê kenî mi hê ... tersîn ma yê şinim ma yê nişenî ro ma yo wanenîme mao benîme ma yê şim ma yê nişemî ro20 |
| 2-yê ... ê............................ | şima yê şinê................. şima yê kenê................ şima yê wanenê........... | hê ... î................................ ha ... î................................ yo ... ê............................... ê ... ê................................. hê ... -................................ | şima hê şinî, şima hê kenî şima ha kenî şima yo wanenê simaê benê şima hê tersîn |
| 3-yê ... ê............................ | ê yê şinê....................... ê yê kenê...................... ê yê wanenê................. | hê ... î................................ hê ... î................................ yo ... ê............................... ê ... ê................................. hê ... -................................ | yî hê şinî, yî hê tersenî ê hê kenî ê yo wanenê îê benê yî hê tersîn |
- o... a.................................
- o... û.................................
- o... i.................................
- o... ûne.............................
- o... -..................................
Partîkelê demê nikayinî yê karî, ge-ge kilm beno û sey “a” yan zî “o”yî vajîyeno. Nê partîkelanê corênan ra partîkelo ke tena yew herf a, o û zemîr pîya; partîkelo ke yew herfe ra vêşêr (zîyadeyêr) o, o û zemîr cîya nusîyenê. Yanî partîkelê “a” û “o”yî û zemîr pîya nusîyenê.
Nimûne:
Eza vana/Ezo vana (ben söylüyorum). Labelê partîkelê corênî yê bînî û zemîr cîya nusîyenê.
7.12. Partîkelê Demê Ameyoxî yê Karî (Fiilin Gelecek Zaman Partikeli)
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| do | dê, ko, go, ro | |
| ez do bêra, ez do bêrane | ez ko bêra, ez ko bêro | ben geleceğim |
| ez do bigîra, ez do bigîrane | ez ko bigîra, ez ko bigîro | ben alacağım |
| ti do bêrî | ti ko bêrî, ti go bêrî, ti go bêrê | sen geleceksin |
| ti do bimirî | ti dê bimirê | sen öleceksin |
| ti do bişimî | ti yo bişimê, tu yo bişimê | sen içeceksin |
| ê do bêrê | ê ro bêrê | onlar gelecekler |
| -o | o, ko | |
| ezo bêrî | ez o bêrî | ben geleceğim |
| ezo vaja, ezo vajî | ez ko vaja, ez o vaja / ez o vajî ez o vacû / ez o vacî | ben söyliyeceğim |
7.13. Nuştişê Karan û Vîrgul
Tayê cumleyan de yewî ra zafêr karî est ê. Eke nê karî eynî game de pîya bibê, yanî bi caardişê yew karî karo bîn zî bibo, beyntarê nê karan de vîrgul nêronîyeno. Seke cumleyanê cêrênan de aseno, gama ke vîrgul ronîyo, manaya cumle vurneno.
Nimûneyî:
| kirmanckî | tirkî |
|---|---|
| Da piro şi. | Çekip gitti. |
| Da piro, şi. | Vurdu, [sonra] gitti. |
| Girewt kaş kerd berd. | Alıp çekti götürdü. |
| Girewt, kaş kerd berd. | Aldı, çekti götürdü. |
| Tifingî pa/pira nayî kiştî. | Tüfek sıkıp öldürmüşler. |
| Tifingî pa/pira nayî, kiştî. | Tüfek sıkmışlar, öldürmüşler. |
| Werzeno vazdano şono. | Kalkıp koşar gider. |
| Werzeno, vazdano şono. | Kalkar, [sonra] koşar gider. |