1. HERF Û VENGÎ

Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê “kirmanc”, “kird” , “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî”/“dimbilî”; lehçeya xo ra vanê “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”/“dimilî”/“dimlî”/“dimbilî”.

Meylê kombîyayîşê ma nê çekuyan ra “kirmanc” û “kirmanckî” ser o yo. Nê kitabî de zî ma çekuya “kirmanc”î manaya “zaza” de, çekuya “kirmanckî” manaya “zazakî” de xebitnenê.

1.1. ALFABE

Alfabeya kirmanckî de nê 31 herfî est ê:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

ze.

Wendişê herfanê alfabe wina yo:

a, be, ce, çe, de, e, ê, fe, ge, he, i, î, je, ke, le, me, ne, o, pe, qe, re, se, şe, te, u, û, ve, we, xe, ye,

Tayê nuştoxî nuşteyanê xo de herfanê sey “Ü” û “Ğ” nusenê yan zî cayê herfa ع (eyn) ya erebkî de işaretê apostrofî (’) ronanê. Seba ke alfabeya ma de çin ê, ganî nê herfî û îşaretî nênusîyê. Mavajî, ganî cayê “ğerîb”î de “xerîb”, cayê “Hezretî ’Elî” de “Hezretî Elî” binusîyo.

Nameyê Herfan

Kirmanckî de çekuya “herfe” bi xo makî ya.
Nimûne:

To na herfe key nuşte? (Bu harfi ne zaman yazdın?)

Goreyê meylê kombîyayîşî, nameyê herfan nêrî yê.
Nimûne:

Noyo ke to nuşto T nîyo, Z yo. (Bu yazdığın T değil, Z’dir.)

Nameyê Kurdîstanî bi “K”yê girdî dest pê keno. (Kürdistan adı büyük K ile başlar.)
Kamî no A nuşto, kamî no Î nuşto? (Bu A’yı kim yazdı, bu Î’yi kim yazdı?)

1.2. KILMNUŞTEYÎ (KISALTMALAR)

Seke cor ra zî aseno, herfanê kilmkerdeyan dima nuqta nêronîyena.

Mîyanê cumle de eke nameyo kilmkerde halê anteyî (oblîkî) de bibo, ey dima apostrof ronîyeno.

Nimûneyî:

Kurdê welatperwerî lejê YNK û PDK’î nêwazenê.
Hukmatê Tirkîya şertê IMF’î qebul kerdî.

1.3. VURÎYAYÎŞÊ (BEDILÎYAYÎŞÊ) VENGAN

Kirmanckî de, tayê vengî est ê ke fek ra fek vurîyenê. Ma cêr ra nê tewir vengan ra çend nimûmeyan û tercîhanê Kombîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî nusenê.

1.3.1. -an

Tayê fekanê kirmanckî de, cayê “-an”î de “-ûn”, “-on”, “-û” yan zî “-o” vajîyeno. Kombîyayîşê ma de nînan ra “-an” tercîh bîyo.
Çend nimûneyî:

1.3.2. -am

Tayê fekan de, cayê “-am”î de “-om” yan zî “-ûm” vajîyeno. Kombîyayîşê ma de nînan ra formê “-am”î tercîh bîyo.
Nimûneyî:

1.3.3. Vengê “J”, “C”, “Z”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke tayê fekan de bi “J”, tayê fekan de zî bi “C” yan zî “Z” vajîyenê. Kombîyayîş de nînan ra formê “J”yinî tercîh bîyo. Yanî eke çekuyêk (yew çekuye) wayîrê nê hîrê forman bibo, nînan ra formê “J”yinî tercîh beno.
Nimûneyî:

1.3.4. Vengê “K” û “Ç”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke tayê fekan de bi “K”, tayê fekan de zî bi “Ç” vajîyenê. Hîna zaf gama ke vengê “K”yî dima vengê “Î” yan zî “Ê”yî yeno, no “K” beno “Ç”:

K + Î → Ç K + Ê → Ç

Kombîyayîşê ma nînan ra “K” tercîh kerdo.
Çend nimûneyî:

1. 1-evin önü, ev önündeki bahçe
2. 2-kapı

Tayê ziwanan û lehçeyanê bînan de zî nê çekuyan de “K” est o.
Nimûneyî:

1.3.5. Vengê “O” û “WE”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke eslê xo tirkî yo û bi “o-” dest pêkenê labelê “o-”yê verênê nê çekuyan tayê fekan de sey “we-”yî vajîyeno. Mavajî cayê “ortax”î de “wertax” vajîyeno. Kombîyayîş de nînan ra formê “o”yinî tercîh bîyo.
Nimûneyî:

1.4. HERFA PÊRAGIRÊDAYENE

Kirmanckî de nê di herfê pêragirêdayene (pêrabestene) est ê: y, w.
Nimûneyî:

Nê nimûneyan de “ga” û “ko” yewhûmar (tekil) ê. Gama ke nê çekuyî peygirê zafhûmarîye (çoğul takısı) gênê, benê “ga + an” û “ko + an”. Labelê semedo ke di venginî (iki sesli) yanî “a” û “a” yan zî “o” û “a” yenê têhet, herfa pêragirêdayene (y, w) dekewena mabênê nê di venginan û benê “gayan” (ga + y + an) û “koyan” (ko + y + an) yan zî gawû (ga + w + û) û kowû (ko + w + û).

Kombîyayîşê ma nê di herfan ra “y” tercîh kerd.
Nimûneyî:

Tayê kesî cayê ke îcab keno herfa pêragirêdayene nênusenî û di yan zî hîrê herfanê venginan têhet nusenê labelê ganî nê çekuyan de herfa pêragirêdayene binusîyo.
Nimûneyî: