9.1. zî, kî
Kirmanckî de, manaya “jî”yê kurmanckî û “de”yê tirkî de, fek ra fek “zî”, “kî”, “jî”, “iz”, yan zî
“çî” vajîyeno. Meylê kombîyayîşî nê forman ra “zî” û “kî”yî ser o yo.
| meylê kombîyayîşî | tirkî |
|---|---|
| zî, kî | de, dahi |
| Ez zî zana ti zî./Ez kî zanena ti kî. | Ben de biliyorum sen de. |
| Ma zî va şima zî./Ma kî va şima kî. | Biz de söyledik siz de. |
| Erzingan zî bajar o./Erzingan kî bajar o. | Erzincan da kenttir. |
9.2. Çekuyê Tekrarbîyayeyî
Mabênê çekuyanê tekrarbîyayeyan û diletan (çutan) de nîşanê tîre (tire işareti) ronîyeno.
Çend nimûneyî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| ge-ge | ge ge, gege | bazen, ara sıra |
| ge-gane | ge gane, gegane | bazen, ara sıra |
| gurr-gurr | gurr gurr | gümbür gümbür, hüngür hüngür |
| gurre-gurre | gurre gurre | gümbürtü |
| rew-rew | rew rew, rewrew, row-row, ro-ro | kolay kolay, çabuk çabuk, sık sık |
| rey-rey | rey rey, reyrey, ray-ray, ra-ray, rê-rê | bazen, ara sıra |
| vit-vit | vitvit | dırdır, vıdı vıdı |
| viz-viz | viz viz, vizviz | vızıltı, vızıldama |
| zirt-zirt | zirt zirt | zart zurt |
9.3. Çekuyê Diletî
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| çar-panc reyî | çar panc reyî, çar pûnc ray | dört beş kez |
| hal-hewal | hal hewal | 1-ahval, hal, durum 2-hülasa, kısacası |
| meşte-bîro | meşte-bêro, meste-bîro | yarın öbür gün |
| nohêm-ohêm | na hêm do hêm, nahêm dohêm | bu taraf o taraf, o yaka bu yaka |
| naşta-daşta | naş ta daş ta, naşta daşta | ötede beride, bu tarafta o tarafta |
| nata-bota | na ta bo ta, nata bota | o yana bu yana |
| nover-bover | na ver bo ver, naver bover | öte beri, bu yaka karşı yaka |
| nover-wever | na ver we ver, naver wever | öte beri, bu yaka karşı yaka |
| qîj-wîj | qîj wîj, qîjwîj | bağırış, çığlık, gürültü |
| rep-tep | rep tep, reptep | pat küt, gürültü patırtı |
| req-teq | req teq, reqteq | tak tuk, pat küt,takırtı,tıkırtı,gürültü patırtı |
| reyê-di reyî | rêyî di rêyî, rayê di rayî | bir iki kez |
| teq-req | teq req, teqreq | tak tuk, pat küt,takırtı,tıkırtı,gürültü patırtı |
| rew-erey | rew erey | er geç |
| sax-silamet | sax silamet | sağ salim |
| tek-tuk | tek tuk | tek tük |
| teq-tuq | teq tuq | tak tuk, takır tukur, pat küt |
| xeyr-silam | xêr-silam | hayırlısıyla, selametle |
| zar-zêç | zav-zêç | çoluk çocuk |
9.4. Rastnuştişê Tayê Çekuyanê Bînan
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| acêr | a cêr | aşağıya doğru |
| acor | a cor | yukarıya doğru |
| badê cû | badîcû, badêcû, badê coy, bedê cû | ondan sonra, sonra |
| cêr ra | cêra | aşağıdan |
| cêr ro | cêro | aşağıdan |
| cor de | corde, cor di | yukarıdan |
| cor ra | cora, corra | yukarıdan |
| çi yo | çiyo | nedir |
| çik o | çiko | nedir |
| devacêr | dev a cêr, deva cêr, davacêr | aşağıya doğru, yokuş aşağı |
| devacor | dev a cor, deva cor, davacor | yukarıya doğru, yokuş yukarı |
| ha ya | haya, ha wa, hawa | işte, odur |
| ha yê | hayê, hay | işte, onlardır |
| ha yo | ha wo, hawo, haw, hew | işte, odur |
| na ya | naya, na wa, nawa | işte, budur |
| nara | na ra | bir de |
| nê yê | nêyê, nî yê | işte, bunlardır |
| no yo | noyo, no wo, na wo | işte, budur |
| peyê cû | peyêcû, peyê coy, pêyê cû | ondan sonra |
| peyser | pey ser, pêyser | geri, geri geri, gerisin geri, gerisin geriye |
| seracêr | ser a cêr, sera cêr, sinacîyer, sinacyer, sinacîer | aşağıya doğru, yokuş aşağı |
| seke | se ke, zeke, zeki, hezeki, hezek | 1-gibi 2-sanki |
| vera ... | ver a ... | karşı, karşısında |
| veracêr | ver a cêr, vera cêr, veracîyer | aşağıya doğru, iniş |
| veracor | ver a cor, vera cor, veracuar | yukarıya doğru, yokuş |
| verba… | ver ba…, verva ..., ver va ... | karşı, karşısında |
| yewbînî Ma dostê yewbînî me/yê. | yewbîn, yobîn, yobînî, yowbîn, cîmna, jewbîn, jewbînî, jewmbînî, jobîn, jobînî, jubîn, jubînî, jumîn, jumînî, jumunî, juwîn, jûbîn, jûbînî, jûmîn, jûmînî, jûvinî, jûvîn, jûvînî, jûwîn, jûwînî, zûbin, zûbinî, zûbîn, zûbînî, zûmin, zûminî, zûmîn, zûmînî, zûvinî, zûvîn, zûvînî | birbiri Biz birbirimizin dostuyuz. |
| yewbînan Ma dostê yewbînan îme/ê. | yemno, yemnon, yewbîna, yewbîno, yewbînon, yewbînû, yewbînûn, yewna, yewnan, yobîno, yobînon, yobînû, yobînûn, yowbîno, yowbînû, yowna, yownan, yownû, yownûn, cîmna, jewmbîna, jobînan | birbiri Biz birbirimizin dostuyuz. |
DİPNOTLAR
- 1Çekuya “lawure”, nameyê şaristanê “Lahor”î ra yena.
- 2kewe (kêwe, kewîye, kewo, kiho, kuhe, kûhe): Tayê fekan de yeno manaya “yeşil”ê tirkî.
- 3zerd: Tayê fekan de yeno manaya “altın sarısı”yê tirkî.
- 4zergûn: Tayê fekan de yeno manaya “hewzê zerdinî” yan zî “zerdbîyaye”yî (bi tirkî “sarartı”).
- 5Malmîsanij, “Di Kurdî de Guherîna Dengên R û L”, Çira: kovara kulturî, hejmar: 7, 1996, Stokholm, r. 50-55
- 6Çem, Mûnzûr, Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1992, r. 83, 96, 104, 205, 209
- 7Kilîseyij, Serdar; “Dewda Kilîseyî ra Çend Teneyî Deyîr û Estanekî”, Vate, Hûmare: 64, r. 37
- 8Malmîsanij; “Kirmanckîya (Zazakîya) Motkî û Hewêlî ra”, Vate: Kovara Kulturî, Hûmar: 6, Skärholmen-Sweden, Payîz-Zimistan 1998, r. 23Hewramkîya Nowsûdî de: “[Min] weş ena. (Ben iyiyim.)“Min xo şew û ro arezûy to-m en” (Mewlewî Tawegozî) (Ben gece gündüz seni arzulayanım.)
- 9Qetekonij, M. Mamet; Tayê Xususîyetê Fekê Şankuşî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2018, r. 29
- 10Azad Dilêr, Dîyarbekiro Xopan o, Almanya, 1986, r. 4
- 11Qetekonij, r. 29
- 12Hewramkî (Gorankî) de:“Çî kûrey ayir min ne coşanan / Ce sîney Seydî sîyaw poşenan.” (Seydî Hewramî, Vate, Hûmare: 8, r. 35-36) “Bu ateş ocağından ben coşuyorum (kaynıyorum) / Seydi’nin sinesinden karalara bürünüyorum.”
- 13Hilkecikî, Memê (Arêkerdox); “Weyki w Huwt Birî”, Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 7, Skärholmen-Sweden, Hamnan 1999, r.43
- 14Qetekonij, r. 37
- 15Qetekonij, r. 37
- 16Malmîsanij; Mi Şêx Seîd Dî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009, r. 108
- 17Kilîseyij, r. 49
- 18Qetekonij, s. 37
- 19Qetekonij, s. 34
- 20Qetekonij, s. 34