Kirmanckî de edatî hîrê çeşîtî yê û çekuyanê bînan ra cîya nusîyenê. Tîya de ma çend nimûneyan nusenî:
5.1. Veredat (Önedat)
5.1.1. bi
Edatê “bi”, ca ra ca cîya vajîyeno. Sey “bi”, “be”, “ve”, “ebi”, “ebe”, “eve”. Kombîyayîşî nînan ra “bi” tercîh kerd.
Nimûneyî:
| kirmanckî | tirkî |
|---|---|
| bi | ile |
| Bi qeleme nuşt. | Kalemle yazdı. |
| Bi dest werd. | Elle yedi. |
| Bi peranê xo erînayo. | Parasıyla satın almış. |
| bi | -e |
| Ez şina bi Dîyarbekir. | Diyarbekir’e gidiyorum. |
| Yeno bi dewe. | Köye gelir. |
“Bi”ya ke veredat (önedat) o, cîya nusîyena labelê “bi”ya ke rolê vergirî (önek) vînena pîya (pêra) nusîyena. Yanî, eke “bi-” çekuyêk ra ver bêro û sifet virazo, “bi-” û çekuya ke dima yena pîya nusîyenê.
Nimûneyî:
| kirmanckî | tirkî |
|---|---|
| bi- | -lı |
| biaqil, -e | akıllı |
| biqewet, -e | kuvvetli |
| biveng, -e | sesli |
5.1.2. bê
Ma bê to nêşinê. (Biz sensiz gitmeyiz.)
O bê wendiş ranêkewtinî. (O okumadan uyumazdı.)
Seke cor ra aseno, “bê”ya ke veredat (önedat) o, cîya nusîyena. Labelê seke cêr ra aseno, “bê-”ya ke rolê vergirî vînena pîya nusîyena. Yanî, eke “bê-” çekuyêk ra ver bêro û sifet virazo, “bê-” û çekuya ke dima yena pîya nusîyenê.
Nimûneyî:
| kirmanckî | tirkî |
|---|---|
| bêaqil, -e | akılsız |
| bêbext, -e | kalleş |
| bêçare (n), bêçara (m), bêçarîye (m) | çaresiz, biçare |
| bêkar, -e | işsiz |
| bêkes, -e | kimsesiz |
| bênamûs, -e | namussuz |
| bêsol, -e | tuzsuz |
| bêşeref, -e | şerefsiz |
| bêveng, -e | sessiz |
5.1.3. se, sey
Kombîyayîşî formê “se” û “sey”î tercîh kerdo labelê seke cêr ra aseno, edatê “se”/“sey”î ca ra ca cîya vajîyeno.
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| se | ze, heze, je | gibi |
| sey | zey, hezey, hezê, sê,zê, jê | gibi, kadar |
| Xortî sey camêrdan xo ver ro da. | Delikanlı erkekçe/yiğitçe direndi. | |
| Ez sey to nîya. | Ben senin gibi/kadar değilim. | |
| A sey yew vila pulisîyaya bî. | O solgun bir çiçek gibiydi. | |
| Sipî yo se vewre. | Kar gibi beyazdır. | |
| Hende nemr o ke, se peme. | O kadar yumuşak ki, pamuk gibi. |
5.1.4. pê
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| pê | pey | ile |
| Pê otobuse ame. | Pey otobuse ame. | Otobüsle geldi. |
| Pê pereyan gureyê xo viraşto. | Pey peran gurey xo viraşto. | Parayla işini yapmış. |
| To pê qalanê xo zerrîya ey şikite. | To pey qalanê xo zerrîya ey şikite. | Sözlerinle onun kalbini kırdın. |
5.1.5. ver bi
Ez şina ver bi Dîyarbekir. (Diyarbekir’e doğru gidiyorum.)
Ez peykanî şona la o zî ver bi mi yeno. (Ben gerisin geri gidiyorum fakat o da bana doğru geliyor.)
5.2. Peyedat (Artedat)
5.2.1. rê
Tayê fekan de cayê “rê”yî de “rî”, “ri”, “re” yan zî “r” vajîyeno. Kombîyayîşî nê forman ra “rê” tercîh kerdo.
Nimûneyî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| rê | rî, ri, re, r’ | -e |
| Kamî rê? | Komî rî?/Kûmî ri? | Kime? |
| mi rê | mi rî, mi re, mi r’ | bana |
| Wa to rê xeyrên bo. | Wa to rî xêrên bo. | Sana hayırlı olsun. |
5.2.2. r’
Tayê vateyan de kopula û “r” pîya vajîyenê labelê nuştiş de ganî no “r” cîya binusîyo.
Nimûne:
Lajek uca r’ o. (Oğlan ordadır.)
Na cumle de “uca” zerf a, “o” kopula, “r” zî peyedat o. No “r” eslê xo de yew çeku ya labelê kilm bîyo, tena sey yew herfe mendo, coka cîya nusîyeno. Seke nimûneyanê cêrênan de aseno, gama ke merdim lehçeyanê bînan yê kurdkî de muqayese keno, eslê nê “r”yî hîna weş fehm beno.
Çend nimûneyê bînî:
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| uca r’ o | uca ro, uzaro | ordadır |
| uca r’ ê | uca rê, uzarê | ordadırlar |
| dime r’ o | dime ro, dimero | peşindedir, arkasındadır |
| dime r’ a | dime ra, dimera | peşindedir, arkasındadır |
| dime r’ ê | dime rê, dimerê | peşindedirler, arkasındadırlar |
Muqabilê nê “rê” û “r”yî -ke cor ra ma behsê înan kerd- kurmanckî (kirdaskî) de “li”, kurdkîya mîyanêne (sorankî) de “le” est o. Yanî no “r”yê kirmanckî nê lehçeyan de “l” yo. Muqayeseyanê cêrênan ra no vurîyayîş hîna weş bellî beno:
| kirmanckî (zazakî) | kurmanckî (kirdaskî) | tirkî |
|---|---|---|
| rê, re, rî, r’, ra, era, ro | li | |
| Uca r’ a. Uza r’ a. | Li wî cî ye. | Oradadır. |
| Dime r’ a. | Li dû ye./Li dûv e. | Peşindedir |
| Da mi ro./Mi ro da. | Li min da/xist. | Bana vurdu. |
| era dime kotene | li dû ketin | peşine düşmek |
| Kure ya?/Kura ya? | Li ku ye? | Nerededir? |
| Wêra ya./Weyre ya./Weyra ya. | Li wê ye. | Oradadır. |
| hure vîştene, hurê fîstene, werê fîştene, werê visteni | li hev xistin | karıştırmak |
| hurê dayene, werê dayene | li hev dan | (birbirine) karıştırmak |
| hurê ameyene, hurê amayene, werê ameyene, werê amayene | li hev hatin | barışmak |
| hurê ardene, werê ardene | li hev anîn | barıştırmak |
| Heywanî ko ra çerenî. | Heywan li çiyê diçêrin. | Hayvanlar dağda otlanıyorlar. |
| kirmanckî (zazakî) | kurdkîya mîyanêne (sorankî) | tirkî |
|---|---|---|
| rê, re, rî, r’, ra, era, ro | le | |
| yê to ra | le hî to | seninkinden |
| înan ra di kesî | le wane du kes | onlardan iki kişi |
| vîr ra nêşî | le bîr neçû | unutmadı |
| Kure?/Kura? | Le kwê? | Nerede? |
| Wêra ya./Weyre ya./Weyra ya. | Le wê ye. | Oradadır. |
| Hewn ra werzên! | Le xew helsîn! | Uykudan kalkınız!5 |
5.2.3. de
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| de | di, d’ | -de |
| Lajek tenge de yo. | Lajek tengi d’ o./Lajek tengi di wo. | Oğlan dardadır. |
| Qeleme çanteyê mi de ya. | Qelem çûntey mi d’ a. | Kalem çantamdadır. |
| Dewe de çi est o, çi çin o? | Dow/do di çi est o, çi çinî yo? | Köyde ne var, ne yok? |
5.2.4. der
| meylê kombîyayîşî | formê bînî | tirkî |
|---|---|---|
| der | dir | -de |
| der o, der a | de ro, derro, der ro, dir o, diro | -dedir (içindedir) |
| Lajek keye der o. | Lajek keye dero/diro./Lajek keye de ro/di ro. | Oğlan evdedir. |
| Kêneke mekteb der a. | Keyneke mekteb dera/dira. | Kız okuldadır. |
5.2.5. ra
Mi ra pey ame. (Benden sonra geldi.)
To ra girewt. (Senden aldı.)
Ma ra va. (Bize söyledi.)
Ez semedê şima ra ameya. (Ben sizin için geldim.)
Lajekî lewe kêneke ra day. (Oğlan kızı öptü.)
5.2.6. ro
Şiwanî bizê xo deşte ro ney, ko ro berdî. (Çoban keçilerini ovadan değil, dağdan götürdü.)
Mêrdek nêrdîwane ro vejîya cor. (Adam merdivenden yukarı çıktı.)
5.2.7. ya
Mêrdek di xizmetkaran zî kênaya xo ya şaweno. (Adam iki hizmetçiyi de kızıyla gönderir.)
Ez semedê şima ya ameya. (Ben sizin için geldim.)
5.2.8. a
Lajekî lewe kênek a day. (Oğlan kızı öptü.)
5.3. Veredat û Peyedat Pîya (Önedat ve Artedat Birlikte)
5.3.1. bi ... ra
Ez bi Roşanî ra şîya. (Roşan ile -birlikte- gittim.)
Ez bi to ra ma pîya şonî. (Seninle birlikte gideriz.)
5.3.2. di ... de
Dewijî di camî de bîy. (Köylüler camideydiler.)
“Zey di Bedr û hem Huneyn de bo şehîd.” (Bedr ve Huneyn’de şehit olmuş gibi) (Mela Ehmedê Xasî)
“Yo hevalê min di cennet de mudam.” (O cenette sürekli arkadaşım.) (Mela Ehmedê Xasî)
“Ez di no hal di bîyan, amey, min dî” (Ben bu haldeydim, geldiler, gördüm) (Usman Efendîyo
Babij)
“Ey di textê Ehmedî di ya Xuda!” (Onu Ehmed’in tahtında, ey Tanrı!) (Usman Efendîyo Babij)
5.3.3. ede ... de
“Xidê Momid, ede raya trêna Erzingan de tasaron bî.”
“Tayê cênî, cûwamêrd, domon, eskeronê şuwarû day arê, ede Korta Hêmz de bêrd.”
“Hen eve o qêyde ede dustê bononê Çê Ferê Bilêj de bî vînd şî.”
“Çiqas bon, ede o Estemol de, cawonê bînû de, hemêgê ma ra amê virastene nîno hesavkerdene.” “Naye ser o ez niştûne ro taxsî, tekit û şûne Hêyder Pasa (Haydar Paşa), mi ede trêne de
pêguret.”6
5.3.4. a ... ra
Lajek çinayanê xo dano a xo ra. (Oğlan giysilerini giyiyor.)
5.3.5. beyntarê ... de
Beyntarê min û ey de çîyêko xirab çin bi. (Onunla aramızda kötü bir şey yoktu.)
5.3.6. bi ... ya/bi ... a
Mêrdek bi yew cenî ya ameyo. (Adam bir kadınla gelmiş.)
Ti zî bi min a bê. (Sen de benimle gel.)
5.3.7. bi ... bê/ebi ... bê
Kêneke bi fek bê xo vato./Keyneki ebi fek bê xwi vato. (Kız kendi ağzıyla söylemiş.)
5.3.8. peyê ... ra
Mêrdek peyê berî ra vejîya. (Adam kapının arkasından çıktı.)