2.NAME

Ma cêr ra derheqê tayê nameyan de meylê kombîyayîşî nusenê.
 

2.1.Nameyê Rojan

Nameyê rojan bi herfa hurdîye (herfa qije) dest pêkenê û wina yê:

   
 

2.2.Nameyê Mewsiman

     

2.3.Nameyê Mengan (Aşman)

Kirmanckî de hem çekuya “menge” hem zî “aşme” est a. Tayê fekan de “menge” yena manaya “ay (yılın on iki bölümünden her biri)”ya tirkî, “aşme” yena manaya “ay (kamer)”a tirkî. Tayê fekan de zî çekuya “menge” nêvajîyena, “aşme” nê her di manayan de vajîyena.
   
Nameyê diwês menganê serre:

   
Seke ma cor ra zî bellî kerdo, nê nameyan ra “çele” nêrî yo, nameyê bînî makî yê. “Çele”/“çile” eslê xo de çewres rojê zimistanî yê û nê rojan zaf serd o.
Nameyê mengan bi herfa hurdîye dest pêkenê.
 
 

2.4.Nameyê Hetan (Cîhetan)

   
“Hemê way mi, Hemîlay mi Rojawan o, rojhelat o Şewqê to dawo heyato
Wenganê to dawo welato” (Yew deyîra Pîranî ra, Vate, hûmare: 30, s. 67)
 

2.5.Nameyê Qitayan (Kontînentan)

Nameyê qitayan bi herfa girde dest pêkenê û wina nusîyenê:
   

2.6.Nameyê Ziwanan û Lehçeyan

Nameyê ziwanan û lehçeyan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:
kirmanckî (kirdkî, dimilkî, zazakî), kurmanckî, kurdkî, tirkî, fariskî, erebkî, franskî, îngilizkî Kirmanckî de, nameyê ziwanan tayê fekan de sey çekuya nêrî, tayê fekan de zî sey çekuya makî
vajîyenê. Kombîyayîşê ma nînan ra formê makî qebul kerd.

 
 
   

2.7.Nameyê Dîn, Mezheb û Terîqetan

Nameyê dîn, mezheb û terîqetan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:
 
 
 
 
 
 

2.8.Nameyê Mensûbanê Miletan

Nameyê mensûbanê miletan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:
  Name, sifet û zerfê ke nameyanê miletan ra virazîyenê zî bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî: Kêneka kurde kurdkî wend, kêneka tirke tirkî wend.
Tayê kurdê kurdperwerî ewro zîndanan de yê.
Gelek unîversîteyan de îranolojî est o labelê kurdolojî çin o.
 

2.9.Nameyê Mensûbanê Dewan, Bajaran (Şaristanan), Mintiqayan, Dewletan û Qitayan

Nameyê mensûbanê dewan, bajaran, mintiqayan, dewletan û qitayan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:

   
 
Gedeyîya mi de mûndîya lawure(1) Pîran de biqîymet bî.
Ma het camêrdan di tewirî şalwarê sîyayî xo pay kerdinê. Tewiro yew qeremendû, o bîn zî
awrûpa bi; awrûpa hîna vay bi.
Sifet û zerfê ke nameyanê dewan, bajaran, mintiqayan, dewletan û qitayan ra virazîyenê zî bi herfa hurdîye dest pêkenê.
 

2.10.Nameyê Kesan yê Xerîban

1. Nameyê kesan yê xerîban ke orîjînalê xo bi alfabeya latînkî nusîyenê -mavajî nameyê ewropayijan û amerîkayijan-, sey orîjînalê nê nameyan nusîyenê, telefuzê înan parantezan mîyan de nusîyenê. Nimûneyî:

   René Descartes (Rone Dekart), Shakespeare (Şekspîr), George Bush (Corc Bûş).

2. Nameyê kesan yê orisan, ereban, farisan... ke orîjînalê xo bi alfabeya krîlkî, erebkî/fariskî... nusîyenê, sey telefuzê nê nameyan nusîyenê. Nimûneyî:

   Gorbaçov, Îbnî Xeldûn, Sedîyê Şîrazî.

3. Nameyê kesan yê muslumanan û mensûbanê şaranê Rojhelatê Mîyanênî (Ortadoğu), sey telefuzbîyayîşê nê nameyan nusîyenê. Nimûneyî:

   Hafiz Esed, Seddam Huseyn, Mehmûd Derwîş, Xumeynî, Muhemmed Îqbal.

4. Eke îmkanê nuştena orîjînalê nameyan yê xerîban -hetê teknîkî ra- çin bo, herfê nêzdîyê nê herfanê xerîban tercîh benê. Mavajî cayê “Kungsträdgården”î -ke nameyêko swêdkî (îsveçkî) yo- de merdim şêno (bese keno) binuso “Kungstradgarden”. Çunke herfê “ä” û “å”yî kurdkî de çin ê û beno ke

  klavyeyê kurdan de zî çin bê.
 

2.11.Tayê Nameyê ke bi Herfa Girde Dest Pêkenê

1. Eke unwan yan zî rutbe sey nameyê taybetî (özel ad) vajîyo, yanî bibo parçeyê nameyê merdimî, bi herfa girde dest pêkeno. Eke winî nêbo û tena semedê bellîkerdişê mesleg yan zî meqamê merdimî vajîyo, bi herfa hurdîye dest pêkeno. Nimûneyî:

mîreyê Gêlî, begê kurdan, axayê dewa şima, melayê dewa ma, şêxê neqşîbendîyan, babayo dêrsimij, pîrê elewîyan, mudirê nahîye, mudiro umûmî Evdila Beg, qaymeqamê Xozatî, walîyo newe, bînbaşîyo zalim, albayê tirkan, qumandarê cendirmeyan, qumandarê alayîye Elî Heyder, Elî Heydero qumandarê alayîye.
Qaymeqam û mudirê nahîye ameyî dewe. Kumandanê alayîye û walîyê Xarpêtî ameyî dewe.
Bi herfa girde nimûneyî: Seyîd Riza, Şêx Seîd, Mela Mistefa Barzanî, Mela Ehmedê Xasî, Cemşîd Axa, Hesen Beg, Mistefa Başçawuş.

1. Her çekuya nameyê cografîkî yê taybetî bi herfa girde dest pêkena. Nimûneyî: Koyê Munzurî, Deşta Dîyarbekirî, Royê Muradî, Çemê Dîcle.
2. Nameyê cîhetî (rojawan, vakur ûêb) eke sey nameyê taybetî vajîyo, yanî bibo parçeyê nameyê cayêkî, bi herfa girde dest pêkeno. Nimûneyî:

Kurdîstanê Başûrî, Koreya Vakurî, Afrîkaya Başûrî.
Labelê eke nameyê cîhetî sey nameyê taybetî ney, tena seba îfadekerdişê cîhetî vajîyo, bi herfa hurdîye dest pêkeno. Nimûneyî:
Vewre û varan hetê vakurê Kurdîstanî de zaf, başûrê Kurdîstanî de tay varenê. Îraq û Sûrîye başûrê Kurdîstanî de, Îran rojhelatê Kurdîstanî de yo.

1. Herfa verêne ya her çekuya nameyanê sazgeh û dezgehanê taybetîyan gird nusîyena. Nimûneyî: Enstîtuyê Kurdî yê Parîsî, Federasyona Komeleyanê Kurdîstanî, Kitabxaneyê Selahedînê Eyûbî. 5)Herfa verêne ya her çekuya nameyê bîna ya taybetî gird nusîyena. Nimûneyî:

Koşka Cemşîd Begî, Kitabxaneyê Unîversîteya Dîcle, Berajê Kebanî.
 

2.12.Nameyê Kitaban, Nuşteyan (Yazîyan) û Notanê Bîblîyografîkan

Her herfa verêne ya her çekuya kitab yan zî nuşteyan (yazîyan) gird nusîyena labelê nê nameyan de herfa verêne ya edatan û bestoxan (bağlaçlar) gird binusîyo zî beno, hurdî binusîyo zî beno. Mavajî nameyê kitaban ê Munzur Çem, J. Îhsan Espar û Qemerê Alî wina nusîyenê: Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Tanî Estanikî û Deyîrê Ma, Adir û Asme.
Notê bîblîyografikî heme welatan de bi eynî ûsulî nênusîyenê. No xusus de standardê cîya-cîyayî est ê. Kombîyayîşî munasib dî ke notanê bîblîyografîkan de bi rêze (bi sira) nê malumatî est bê:
1-Nameyê peyên yê nuştoxî (yazarın soyadı), 2-nameyê nuştoxî, 3-nameyê kitabî, 4-nameyê weşanxaneyî (yayınevinin adı), 5-nameyê şaristanî yo ke weşanxane tede yo (yayınevinin bulunduğu şehrin adı), 6-serra neşrbîyayîşî (yayım tarihi), 7-rîpelo ke ey ra îstîfade bîyo.
Beyntarê (mabênê) nê malumatan hemîne de vîrgul est o. Nimûne:
Çem, Mûnzûr, Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1992, r. 124.
 
Eke cayê kitabî de nuşteyê bînî (meqale ûsn) bibîy, wina nusîyenê:
1-Nameyê peyên yê nuştoxî (yazarın soyadı), 2-nameyê nuştoxî, 3-“nameyê nuşteyî”, 4-nameyê kovare yan zî rojnameyî (dergi veya gazetenin adı), 5-hûmara rojnameyî yan zi kovare (gazete veya derginin sayısı), 6-tarîxê rojnameyî yan zî kovare, 7-nameyê şaristanî yo ke rojname yan zî kovare tede neşr bîya (gazete veya derginin yayınlandığı şehrin adı), 8-rîpelo ke ey ra îstîfade bîyo.
Beyntarê nê malumatan hemîne de vîrgul est o û nameyê nuşteyî bi xo îşaretê çengalekî (tırnak işareti) mîyan de yo. Nimûne:
Diljen, Haydar, “Programandê Partîyandê Kurdan di Persa Ziwanî”, Vate: kovara kulturî, hûmare: 4, wisar 1998, Stokholm, r. 19.
 

2.13.Nuştişê Tarîxî yê bi Roje, Menge (Aşme) û Serre

Tayê kesî nuştişê tarîxan de nîşanê tîre (-) yan zî apostrofî (’) xebitnenê. Goreyê meylê kombîyayîşî, ganî tarîxî bê nê îşaretan binusîyê.
Nimûneyî:

 
 
   
 
Tarîxo bi roje, menge û serre zî sey nimûneya cêrêne nusîyeno:  

2.14.Sifetî ra Nameviraştiş

Kirmanckî de, peygirê sifetî ra nameviraştişî goreyê fekan vurîyeno. No peygir, tayê fekan de “- îye”, “-î”, “-ey” yan zî “-ê” yo. Kombîyayîşê ma nê forman ra “-îye” tercîh kerd. Nimûneyî:
   

2.15.Çekuyê Anteyî (Bükünlü Sözcükler)

Eke mîyanê cumle de mabênê çend çekuyan de “û” est bo, tena çekuya peyêne bi halê anteyî (oblîkî) nusîyena, çekuyê bînî bi halê xoserî (yalın) nusîyenê. Nimûneyî:
   
Nimûneyanê corênan ra nimûneya verêne de, beyntarê “şarê Dêrsimî” û “Erzinganî” de “û” est o. No “û”, sey bestoxî (bağlaç) “şarê Dêrsimî” û “Erzinganî” pêra besteno. Semedê naye ra “-î”ya “Dêrsimî” û çekuya “şarê” newe ra -Erzinganî ra ver- nênusîyo zî beno. Çunke tîya de “-î”ya “Erzinganî”, “-î”ya “Dêrsimî” zî temsîl kena.
 

2.16.Nêancîyayîşê Çekuya Makî ya ke bi “-e” Yan zî “-î” Qedîyena

Çekuya makî ya ke bi “-e” yan zî “-î” qedîyena, cumle de nêancîyena, yanî peygirê “-e”/“-ye”yî nêgêna, halê xoserî (yalın durum) de nusîyêna.
Nimûne: gule (m), awe (m), kardî (m).
   
Labelê çekuya nêrî ya ke bi “-e” yan zî “-î” qedîyena, cumle de ancîyena, yanî halê anteyî (oblîkî)

 
gêna û no “-e” yan zî “-î”yê peynîya çekuye sey xo maneno.
Nimûneyî:
   

2.17.Name û Sifetê Makî

Kirmanckî de name û sifetê makî yê ke tayê fekan de bi “-e” qedîyenê, tayê fekan de bi “-i”, tayê fekanê bînan de zî bê “-e” û bê “-i” vajîyenê. Nimûneyî:
   
 

2.17.1.Nameyê Makî yê ke bi “-e” (“-i”) Qedîyenê û Kopula

Nameyê makî yê ke xoser bi herfa “-e” yan zî “-i” qedîyenê, gama ke mîyanê cumle de kopula ra ver bêrê, na herfa xo ya peyêne (yanî “-e” yan zî “-i”) nêvajîyena û nênusîyena. Nimûneyî:
   
Nê nimûneyan ra “dar”, “qelem”, “Sorgul” û “Bêrîwan” gama ke xoser ê, bi “-e” yan zî “-i” vajîyenê (dare/dari, qeleme/qelemi, Sorgule/Sorguli, Bêrîwane/Bêrîwani). Labelê mîyanê cumle de, eke nê çekuyan dima kopula ameye, di herfê venginî (iki sesli harf) pêdima yenê û semedo ke vatişê xo zor o, nê venginan ra vengina verêne, yanî “-e” yan zî “-i” kewena. Mavajî cumleya “Na dare a” yan zî “Na dari a” de “-e” yan zî “-i”ya “dare”/“dari” kewta, cumle bîya “Na dar a”. (Seke ma cor ra zî nuşt, tayê fekan de, gama ke xoser bibî zî peynîya nê çekuyanê makîyan de “-e” û “-i” çin ê.)
 
 

2.18.Teql û Manaya Çekuyan

Kirmanckî de tayê çekuyê ke hemveng (eş sesli) ê la mana û cinsîyetê înan cîya yê est ê. Nimûne: “veyve”. Na çekuye hem manaya “gelin” hem zî “düğün”ê tirkî dana. Eke teql (vurgu, stress) heceya yewine ser o bo na çekuye manaya“gelin”, eke dîyine ser o bo manaya “düğün”î dana.
 
Çendna nimûneyî:
 
 
 
Nimûneyê corênî çekuyê hemveng û diheceyin (iki heceli) ê. Qaydeyo corên seba înan o.
Çekuyê diheceyinê ke nêrî yê, eke hemveng nêbê zî zafê zafan tede teql heceya dîyine ser o yo. Nimûneyî:
   
 

2.19.Bi “-î” Zafhûmarbîyayîşê Nameyan

Kirmanckî de peygiranê zafhûmarîye ra yew zî “-î” yo. Eke name bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, bi nê “-î”yî beno zafhûmar.
 
Nimûneyî:  
Eke name bi herfanê venginan yê sey “-a”, “-ê”, “-o”, “-u” “-û”yî biqedîyo, tayê fekan de no “- î”yê zafhûmarîye nêvajîyeno. Mavajî gama ke çekuya “ga”yî bena zafhûmare, bena “ga + î”, labelê semedo ke di herfê venginî ameyê têhet, herfa pêragirêdayene dekewena mîyanê nê di herfanê bêvengan û çekuye bena “gayî”. Tayê fekan de semedê asaneya telefuzî ra “-î”yo peyên vîndî beno û no name bê “-î”yî vajîyeno, beno “gay”. Herçiqas ke ziwanê qiseykerdişî de tayê fekan de wina bibo zî ziwanê nuştişî (yazı dili) de ganî no “-î” binusîyo. Nimûneyî:
   
Nameyê nêrî yê ke bi “-e” qedîyenê zî goreyê nê qaydeyê corênî “-î” gênê. Nimûneyî:
   
Labelê nameyê makî yê ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyenê, gama ke “-î”yê zafhûmarîye bigîrî, no “-

 
e” yan zî “-i”yê xo yo peyên vîndî beno. Nimûneyî:
   
Tayê fekan de zî nê tewir çekuyê makî bi herfa bêvenge qedîyenê û zafhûmarîye de “-î”yî gênê.
Nimûneyî:
  Çekuyê ke yewhûmarê înan bi “-î” qedîyeno, zafhûmarîya formê “-î”yî de newe ra “-î” nêgênê, sey xo manenê. Yanî nê tewir çekuyî, yewhûmarîye û zafhûmarîye de eynî nusîyenê. Nimûneyî:
   
 

2.20.Cumle de Nuştişê Name yan zî Sifetê Zafhûmarî û Kopula

Mîyanê cumle de, name yan zî sifeto ke kopula ra ver sey objeyî (nesne) yeno, zafhûmar bibo zî sey yewhûmarî nusîyeno labelê nê halî de kopula zafhûmar nusîyena. Yewhûmarî û zafhûmarîya objeyî, yewhûmar yan zî zafhûmarbîyayîşê na kopula ra fehm bena. Nimûneyî:
   
 

2.21.Îzafe (Tamlama)

1. Kirmanckî de îzafeya nameyî (isim tamlaması) fek ra fek cîya vajîyena. Heta tayê fekan de vengo ke îzafeyî îfade keno vîndî zî bîyo. Mavajî, cayê “lajê Hesenî” (Hasan’ın oğlu) de tayê fekan de vanê “lac Hesen”. Labelê ziwanê nuştişî de ganî herfa ke îzafeyî musnena (nawnena) binusîyo.

Derheqê îzafeyî de tercîhê kombîyayîşî û formê bînî wina yê: Nêrî (Eril)

   
Makî (Dişil) Zafhûmar (Çoğul)  
Seke nimûneyanê corênan ra zî fehm beno, goreyê tercîhê kombîyayîşî, kirmanckî de ewro merdim şêno bi formê “a” yan zî “b”yî binuso.
 

b)Îzafe de, çekuya makî ya temambîyayîye (muzaf, tamlanan) ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena

Îzafe de, çekuya makî ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena, gama ke biba temambîyayîye, yanî biba çekuya yewine, no “-e” yan zî “-i” beno “-a”.
 
Nimûneyî:  
Labelê îzafe de, çekuyanê nêrîyan de, no “-e”yê peynîya çekuye vîndî nêbeno, sey xo maneno.
Yewna qayde zî no yo: Eke “-i”, “y”yî ra ver bêro beno “-î”. Nimûneyî:

     

1. Kirmanckî de îzafeya sifetî zî fek ra fek vurîyena. Mavajî manaya “yeni bir imkan” û “siyah bir kalem”a tirkî de, kirmanckî de nê formê cîya-cîyayî est ê:

  Çekuya Nêrî  
Nimûne:
Îmkanêko newe ewro est o la vizêr çin bi. (Yeni bir imkan bugün var ama dün yoktu.) Na cumle de “îmkanêko newe”, demê nikayinî de, kerdox (özne) o.
 

Çekuya Makî

 
 
ç)Nuştişê Îzafeya Rêzilkî (Zincirleme Tamlama) û Manaya Aye  

2.22.Nameyê Tayê Bajaran (Şaristanan) û Qezayanê Kurdan

Goreyê îdareyê dewlete tayê nameyê îdarî nê yê:

   
 
 
Sûke: Tayê fekan de çekuya “sûke”/“suki”/“sûk”/“suk” manayanê “şehir, kent, il merkezi, ilçe merkezi” yan zî “çarşı”yê tirkî de vajîyena. Mavajî Dîyarbekir, Erzingan û Sêwregi ra “sûke” yan zî “suki” vajîyeno. Ziwanê erebkî de zî “sûq” manaya “çarşu”yî de yo.
Sey prensîpî, nameyê her bajarê kurdan, sey vatişê şarê ê bajarî nusîyeno. Mavajî: Dêrsim, Gimgim, Bongilan, Dîyarbekir, Mêrdîn. Cêr ra, ma goreyê tercîhê kombîyayîşî nameyanê tayê bajaran û qezayanê kurdan nusenê.
     

2.23.Nameyê Welatan, Dewletan û Paytextan

Tîya de vêşane (zafane) nameyê dewletan û paytextanê înan nusîyayê labelê nameyê tayê welatanê bêdewletan yan zî welatanê otonoman zî nusîyayê.
 

2.23.1.Afrîka

   
 
 

2.23.2.Amerîka

   
 
 

2.23.3.Asya

   

2.23.4.Ewropa

 
 
 

2.23.5.Okyanûsya