Mîyaneyî › 4.SIFET (SIFAT)

4.SIFET (SIFAT)


 

4.1.Tayê Rengî

meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
çeqer, -e - sarı
hewz, -e sewz, -e yeşil
kesk, -e - yeşil
kewe, -ye(2) kêwe, kewîye, kewo, kiho, kuhe, kûhe mavi
qer, -e - siyah, kara
qeweyî, -ye rengê qehwî, rengê qawî kahverengi
sipî, -ye sipe, sipê, sipye beyaz, ak
sîs, -e şîs, -e beyaz, ak
sîya, -ye şîya, şa siyah, kara
sûr, -e sur, -e kırmızı
şalên, -e şalîn, -i kahverengi
zerd, -e(3) zer, zerk sarı
zergûn, -e(4) zergun, -e yeşil
 

4.2.Sifetê Nîşanî


4.2.1.Semedê Nêzdî


halê xoserî de

meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
no (n)
No lajek vano. 		nû, eno, enû, eni, ino, ini, in, na bu
Bu oğlan söylüyor.
na (m)
Na kêneke vana. 		ena, ina, hena bu
Bu kız söylüyor.
nê (zh)
Nê lajekî vanê.
Nê kênekî vanê. 		nî, enî, inî, enê, inê, na bunlar
Bu oğlanlar söylüyorlar. Bu kızlar söylüyorlar.
 

halê anteyî (oblîkî) de


 
meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
nê (n)
Nê lajekî ra vaje. 		enê, enî, inî, na bu
Bu oğlana söyle.
na (m)
Na kêneke ra vaje. 		ena, ina, hena bu
Bu kıza söyle.
nê (zh)
Nê lajekan ra vaje.
Nê kênekan ra vaje. 		nî, enî, inî, enê, inê, na bunlar
Bu oğlanlara söyle. Bu kızlara söyle.
 
 
 

4.2.2.Semedê Dûrî

halê xoserî de

meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
o (n)
O lajek vano. 		ew, ewi, aw, hew, ay, û o
O oğlan söylüyor.
a (m)
A kêneke vana. 		haw, eya, aya o
O kız söylüyor.
ê (zh)
Ê lajekî vanê.
Ê kênekî vanê. 		î, eyî, heyî, ay onlar
O oğlanlar söylüyor. O kızlar söylüyorlar.
 

halê anteyî (oblîkî) de


meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
ê (n)
Ê lajekî ra vaje. 		ay, î o
O oğlana söyle.
a (m)
A kêneke ra vaje. 		eya, aya o
O kıza söyle.
ê (zh)
Ê lajekan ra vaje.
Ê kênekan ra vaje. 		î, eyî, heyî, ay onlar
O oğlanlara söyle. O kızlara söyle.
 

4.3.Hûmarnameyî


Kirmanckî de hûmarnameyî (sayı sözcükleri) fek ra fek cîya vajîyenî. Tercîhê kombîyayîşî û formê bînî wina yê:

 
meylê kombîyayîşî formê bînî
1 yew yow, yo, jew, jû, ju, zew, zû, zu
2 di du, didi, dudu
3 hîrê hîre, hîri, hîrye
4 çar çehar, çihar, çeher, çîyer, çer, çor
5 panc panj, ponc, pûnc, ponz
6 şeş ses
7 hewt hawt, howt, hot
8 heşt heyşt
9 new now, no
10 des -
11 yewendes yewndes, yowndes, yondes, yondas, zûyes;
des î yiw, des û jû, des û jew, des û zû
12 diwês duyes, duyês; des û di, des û didi, des î di
13 hîrês hîres, hîryes; des û hîrê, des û hîre, des û hîri, des î hîrê
14 çarês çares; des û çar, des û çihar, des î çeer
15 pancês poncês, pûncês; des û panc, des û ponz, des î pûnc
16 şîyês şîyes, sêyês; des û şeş, des û ses, des î seş
17 hewtês howtês, hotês; des û hewt, des û hot, des û huwt
18 heştês heyştês; des û heşt, des î heşt
19 newês newîyes, newyes, nêwyes, nebîyes, nebyes; des û new, des î niw
20 vîst vîşt
30 hîris hîriş
40 çewres çewreş, çores, çoras
50 pancas poncas, pûncas
60 şeştî şêst, şest, şêştî, şêşt, şeyştî
70 hewtay hawtay, hotay, hotayê
80 heştay hêştay, hêştayê, heyştay
90 neway newayê, noway
100 se -
200 di sey di sê
300 hîrê sey hîri sey, hîr sey, hîr sê
400 çar sey çar sê, çeher sey, çer sey
500 panc sey pan sey, ponc sey, pon sey, pûn sey
600 şeş sey şeş sê, ses sey
700 hewt sey howt sey, hot sey, hot sê
800 heşt sey heyşt sey, hêşt sey, heşt sê
900 new sey now sey, no sey, no sê
1000 hezar henzar, hinzar, honzar, hûnzar, hazar, himzar
1000 000 mîlyon mîlun
1000 000 000 mîlyar mîlar
 
Nimûneyî:
1925 hezar û new sey û vîst û panc 1938 hezar û new sey û hîris û heşt 1997 hezar û new sey û neway û hewt 2005 di hezarî û panc
1567849 yew mîlyon û panc sey û şeştî û hewt hezarî û heşt sey û çewres û new
 
 

a)Kirmanckî de hûmarnameyî heme (pêro) nêrî yê.


Nimûne: 1, 7, 10, 40.
-No çi yo?

 
-No yew o, no hewt o, no des o, no zî çewres o. Yewê aşme, hewtê aşme, desê aşme, vîstê aşme. Çewresê Paksar û Polatî tê kewtîy.
Dewa ma de se ra neway û newê kênekan nêşîbîy wendegeh.
 
“Êro hot o, hot o, hot o; wî dayê, wî dayê
Êro hot o, hot o, hot o; wî leyro, Huznayê.” (Malmîsanij, Folklorê Ma ra Çend Numûney, r. 29)
“Erê, -wilay mi va- “şeş o”, lo, to va “şeş o”. Erê, wilay şeş o, şeş o, lo ez nêweş o.
Erê, wilay ez nêweşê lo beşna weş o.” (Malmîsanij, Folklorê Ma ra Çend Numûney, r. 80)
 
Serrî bi reqeman yan zî bi herfan nusîyenî. Nimûne:
meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
serra 1925î serra 1925ine 1925 yılı
serra 1938î serra 1938ine 1938 yılı
serra hezar û new sey û vîst û
pancî 		serra hezar û new sey û vîst û
pancine 		bin dokuz yüz yirmi beş yılı
serra hezar û new sey û hîris û
heştî 		serra hezar û new sey û hîris û
heştine 		bin dokuz yüz otuz sekiz
yılı
 

b)Eke seba peran ûsn. vajîyo, hûmarname bi formê makî vajîyeno.


Nimûne:
Dilşa yew hezarine, yew seyine û yew desine day mi. (Dılşa bana bir binlik [bin liralık], bir yüzlük ve bir onluk verdi.)
 

4.3.1.Hûmarnameyê Rêzkî (Sıra Sayılar)


Hûmarnameyê bingeyî (asıl sayılar) tayê fekan de bi peygirê “-in”î tayê fekan de zî bi peygirê “- în”î benê hûmarnameyê rêzkî (sıra sayılar). Meylê kombîyayîşî formê bi “-in”î ser o yo. Mavajî “çar”, beno “çarin” (n) û “çarine” (m).

 
kirmanckî tirkî
1. yewin, -e birinci
2. dîyin, -e ikinci
3. hîrêyin, -e üçüncü
4. çarin, -e dördüncü
5. pancin, -e beşinci
6. şeşin, -e altıncı
7. hewtin, -e yedinci
8. heştin, -e sekizinci
9. newin, -e dokuzuncu
10. desin, -e onuncu
11. yewendesin, -e onbirinci
12. diwêsin, -e onikinci
13. hîrêsin, -e onüçüncü
14. çarêsin, -e ondördüncü
15. pancêsin, -e onbeşinci
16. şîyêsin, -e onaltıncı
17. hewtêsin, -e onyedinci
18. heştêsin, -e onsekizinci
19. newêsin, -e ondokuzuncu
20. vîstin, -e yirminci
30. hîrisin, -e otuzuncu
40. çewresin, -e kırkıncı
50. pancasin, -e ellinci
60. şeştîyin, -e altmışıncı
70. hewtayin, -e yetmişinci
80. heştayin, -e sekseninci
90. newayin, -e doksanıncı
100. seyin, -e yüzüncü
500. pancseyin, -e beşyüzüncü
700. hewtseyin, -e yediyüzüncü
900. newseyin, -e dokuzyüzüncü
1000. hezarin, -e bininci
1000 000. mîlyonin, -e milyonuncu
1000 000 000. mîlyarin, -e milyarıncı
 
Hûmarnameyê rêzkî, cayê herfan de ge-ge bi hûmaran (sayılar) zî nusîyenî. Eke hûmarêke dima nuqta ronîyaye, a hûmare bena hûmara rêzkî. Nimûne:
 
Kirmanckî bi herfan Kirmanckî bi hûmaran Tirkî
yew 1 bir
yewin, -e 1. birinci
vîst 20 yirmi
vîstine 20. yirminci
 

 
de.

Wendekarî verê mektebî de rêz bîy. Bengîn rêza vîst û çarine de yo, Şarîbane yê vîst û pancine
 
Wendekarî verê mektebî de rêz bîy. Bengîn rêza 24. de yo, Şarîbane yê 25. de. Seba serran (tarîxan) hûmarnameyê rêzkî wina nusîyenî:

 
meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
serra 1925. serra 1925ine 1925. yıl
serra 1938. serra 1938ine 1938. yıl
serra 1983. serra 1983yine 1983. yıl
serra hezar û new sey û vîst
û pancine 		serra hezar û new sey û vîst
û pancîne 		bin dokuz yüz yirmi beşinci yıl
serra hezar û new sey û hîris
û heştine 		serra hezar û new sey û
hîris û heştîne 		bin dokuz yüz otuz sekizinci yıl
serra hezar û new sey û
heştay û hîrêyine 		serra hezar û new sey û
heştay û hêriyîne 		bin dokuz yüz seksen üçüncü yıl
 

4.4.Nuştişê Partîsîpê Makî û Zafhûmarî


“Partîsîp”anê ke tîya de behsê înan beno ra franskî de “participe passé” yan zî “adjectif verbal”, tirkî de “sıfat-fiil, ortaç” vajîyeno.
 
meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
A wendîye ya./A wenda ya./A wendê ya. A wenda a./A wenda wa. O tahsillidir.
Ê wende yê. Ê wendeyî yê./Ê wende yî./
Ê wend ê. 		Onlar tahsillidirler.
Seke aseno, kopula ra ver partîsîpo zafhûmar zî bi formê yewhûmarî nusîyeno; zafmûmarîya ey kopula ra û karî ra fehm bena. Yanî cumleya peyêne de “yê” seba zafhûmarî yo, coka merdim fehm keno ke partîsîp (yanî “wende”) bi formê yewhûmarî yo la zafhûmarîye îfade keno.
 

4.5.Nuştişê Çekuya “Her” û “Heme”yî


meylê kombîyayîşî formê bînî tirkî
her hir, hur, wir, wur her
her yew her go, her gû, her gi, her g’, hir g’,
wir yew, wir go, wir gû 		her bir, her biri
her di hur di, hur dî,
wir di, wir dî, wir d’, wur di, wur dî 		her iki
her dîyan, her dîyine hur dêna, hur dimêna, hur demêna, hur dimîn, hur dimîna, hur dimîne, hur demîne, hur dîn, hur dêmîna,
wir dînî, wirnan, wirna, wur dînî, wurna 		her ikisi
her hîrê, heme hîrê, hîrê heme hîrême her üç
her    hîrine,   heme    hîrine,         hîrê
hemîne 		hîrêmîna, hîremêna, hîremîna, hîremîne her üçü
her çar
heme çar, çar heme 		hur çar, wir çar, wur çar
çareme, çihar heme 		her dört
her çarine, heme çarine, çar hemîne çaremîna, çarêmêna, çaremêne, çoremêna,
çoremîne 		her dördü
her panc, heme panc, panc heme   her beş
her pancine, heme pancine, panc
hemîne 		  her beşi
her kes wir kes herkes
her roje her roj, wir ro her gün